close

  • Polsce – służyć, Europę – tworzyć, Świat – rozumieć

     

  • GHANA

    •  

       Informacje o kraju


       

      Republika Ghany zajmuje powierzchnię 238 540 km2.

      Stolica: Akra (Accra).

      Ludność ok. 25 mln, wieloetniczna, chrześcijanie ok. 70% (13% katolicy), muzułmanie 17 %.

      Język urzędowy: angielski.

       

      Od 1992 r. republika wielopartyjna z silną władzą prezydencką. Prezydent jest głową państwa, szefem rządu i sił zbrojnych. Władzę ustawodawczą sprawuje Zgromadzenie Narodowe, wybierane na 4-letnie kadencje. W 1957 r. Ghana uzyskała niepodległość, jako pierwsza z afrykańskich kolonii. Ghana jest członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Mimo bogactw naturalnych oraz odziedziczenia po okresie kolonialnym relatywnie dobrego systemu edukacji, przez kilka następnych dziesięcioleci stała się państwem skorumpowanym i źle rządzonym. Od 1992 r. jest jednak jedną z najstabilniejszych demokracji na kontynencie, władza przekazywana jest tam w drodze w pełni demokratycznych wyborów. Demokratyczne wybory w 1992 r. zapoczątkowały okres politycznej stabilizacji. Kolejne wybory w latach 1996, 2000, 2004, 2008 nie budziły zastrzeżeń zagranicznych i miejscowych obserwatorów. Wybory prezydenckie 2012 r. i pokojowy, demokratyczny wybór Johna Mahama na prezydenta po śmierci prezydenta Johna Evansa Atta Millsa, wzmocniły reputację kraju jako stabilnej demokracji.

       

      Oficjalną jednostką płatniczą Ghany jest Ghanaian Cedi - GHS. Prawo do emitowania Cedi ma bank centralny Ghany (Bank of Ghana). Kurs wymiany na pocz. 2015 r. wynosił 3,4 GHS za 1 USD.

       

      System administracyjny


       

      Władzę wykonawczą sprawuje Prezydent Republiki, razem z Radą Stanu (Council of State). Prezydent jest głową państwa i szefem rządu, wyznacza też wiceprezydenta. Ustawy proponowane przez parlament muszą uzyskać akceptację prezydenta. Dwie partie polityczne - New Patriotic Party i National Democratic Congress - całkowicie zdominowały scenę polityczną. Wybory prezydenckie i parlamentarne zazwyczaj mają miejsce w tym samym dniu, najczęściej na początku grudnia.

       

      Obecny skład Parlamentu, po wyborach w grudniu 2012 r.:

       

      partia

      ilość posłów

      National Democratic Congress (NDC)

      147

      New Patriotic Party (NPP)

      122

      Independent

          4

      Convention People's Party (CPP)

          1

      People's National Convention (PNC)

          1

      razem

      275

       

       

      Sądownictwo jest niezależne. Sąd Najwyższy Ghany (Supreme Court of Ghana) ma szerokie uprawnienia. Organizacja sądów jest wzorowana w znacznym stopniu na systemie brytyjskim.

       

      Ghana jest podzielona na 10 regionów administracyjnych: Ashanti, Brong-Ahafo, Central, Eastern, Greater Accra, Northern, Upper East, Upper West, Volta i Western.

       

      Wprawdzie Ghana uniknęła tak poważnych konfliktów wewnętrznych jakie miały miejsce w kilku innych krajach regionu, jednak spory o ziemię doprowadziły w l. 1994-95 do przemocy na tle etnicznym, w której wyniku zginęło ponad tysiąc osób, a ponad 100 tysięcy zostało uchodźcami.

       

      Ghana jest aktywnym członkiem regionalnych organizacji: Wspólnoty Gospodarczej Zachodnioafrykańskich Państw (ECOWAS) i Unii Afrykańskiej oraz uczestnikiem misji pokojowych na kontynencie. Oddziały armii ghańskiej były lub są obecne ramach w misji pokojowych w WKŚ, Liberii, Sierra Leone i RD Kongo.

       

      Gospodarka


       

      makroekonomia

       

      Gospodarka Ghany jest w kryzysie. Spadek tempa wzrostu PKB utrzymuje się od 2012 r., z 8.8% w 2012 r. do 7% w 2013 i  6,9% w 2014 r. W 2015 r. przewidywane jest spowolnienie do 4%. Jest to wynikiem spadku światowych cen kakao i złota, wzrostem kosztów i brakami w dostawach energii elektrycznej, wzrostem cen towarów konsumpcyjnych, rosnącymi zarobkami w sektorze budżetowym i stopniową likwidacją państwowych subsydiów na paliwo.

       

      Presja wyższych kosztów produkcji i konsumpcji prowadzi do wzrostu inflacji, która w 2013 r. wyniosła 13%, a w 2014 r. 17%. Inflacja w 2015 r. jest przewidywana na poziomie ok. 12%.

       

      Deficyt budżetowy w 2014 r. wyniósł 9,5%,  celem rządu jest jego ograniczenie do poniżej 7% w 2015 r. Rząd zamierza wprowadzić podatek od sprzedaży produktów naftowych w wysokości 17,5% oraz  utrzymać wprowadzone w 2014 r. wstrzymanie zatrudniania nowych pracowników w sektorze publicznym, w celu poprawy finansów publicznych.

       

      Rezerwy obcych walut spadły w ostatnich kilku latach do około 6 miliardów USD. W 2014 r. zwiększono wydobycie z głównego pola naftowego Jubilee, ale z powodów technicznych w ograniczonym zakresie.

       

      Przepychanki prawne wokół wyborów prezydenckich w 2012 r. oraz braki energii elektrycznej zniechęciły zagranicznych inwestorów, w 2013 r. bezpośrednie inwestycje zagr. (FDI) wyniosły 3,95 miliarda USD, co było wyraźnym spadkiem w porównaniu z 2012 r. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie trafiły głównie do sektorów usług i wytwórczym, a pochodziły głównie z Chin, Indii, Nigerii i Libanu. Ghana jest jednym z czołowych odbiorców oficjalnej pomocy rozwojowej (ODA) przyznawanej przez kraje uprzemysłowione OECD. Rząd Ghany otrzymał od Chin kredyt w wysokości 3 miliardów USD na inwestycje w infrastrukturę.

       

      Rząd jest zmuszony racjonować energię elektyczną, z powodu pogarszającego się stanu infrastruktury produkcji i przesyłu prądu. W złym stanie technicznym są  instalacje Volta River Authority, czyli nawieksza w kraju hydroelektrownia Akosombo. Częste i powszechne są przerwy w dostawach prądu. Sytuacja w tym względzie uległa poprawie po uruchomieniu hydroelektrowni Bui Dam o mocy 400 megawatów, projektu zrealizowanego wspólnie przez rządy Ghany i Chin. Bui Dam rozpoczęła produkcję energii elektrycznej w grudniu 2013 r. Na razie jednak dostępność energii elektrycznej w wysokim stopniu zależy od funkcjonowania Gazociągu Zachodnioafrykańskiego, który dostarcza gaz dla elektrowni cieplnych.

       

      Kolejne rządy próbują poprawić stan gospodarki i równocześnie osiągnąć cele milenijne ONZ,  poprzez wspieranie prywatnych inwestycji, nacjonalizację państwowych przedsiębiorstw, industrializację, ustanowienie międzybankowego rynku wymiany walut oraz inne projekty mające zmniejszać biedę. W swoich działaniach stosują się do wytycznych przyjętego w 1995 r. rządowego programu Ghana: Vision 2020. Inny rządowy projekt programu stymulowania inwestycji w sektorze prywatnym - Public Investment Program, pozostaje na etapie przymiarek. Wdrożenie projektu jest konieczne dla realizacji strategii rozwoju sektora prywatnego, która też jest teoretycznie gotowa (Public-Private Partnership Policy) i od 2011 r. czeka na realizację.

       

      Rząd podejmuje wysiłek rehabilitacji i modernizacji słabo rozwiniętej  infrastruktury transportowej, w tym portów morskich w Takoradi i Tema oraz głównych lotnisk. W 2009 r. podpisano z MFW trzyletnią umowę w celu rozwoju konkurencyjności sektora prywatnego, rozwoju wykwalifikowanej siły roboczej oraz promowania praktyk dobrego zarządzania. Rząd stara się promować rozwój prywatnego sektora i przedsiębiorczości, jednak mało skutecznie.

       

      Struktura ghańskiej gospodarki pozostaje niezmieniona od lat. Podporami przemysłu są górnictwo i budownictwo, przemysł wytwórczy traci na znaczeniu. Potrzebny jest rozwój pracochłonnych gałęzi gospodarki, jak rzemiosło i przetwórstwo rolne, w celu zmniejszania bezrobocia, szczególnie na obszarach rolnych. Głównymi przeszkodami są nieuregulowane spory dot. własności ziemi oraz rozdrobnienie i technologiczne zacofanie rolnictwa. Mimo trudności gospodarczych, w 2013 i 2014 r. rosły popyt konsumpcyjny i inwestycje. Przyczyniał się do tego optymizm związany z odkrywaniem nowych złóż ropy, rozwój gałęzi produkcji i usług około-naftowych oraz realizacja inwestycji finansowanych z chińskich pożyczek.

       

      W raporcie Banku Światowego porównującym kraje świata pod względem łatwości prowadzenia interesów (Doing Business), Ghana w 2014 r. spadła z 64 na 70 miejsce. Odnotowano minimalny  postęp w dostępie do energii elektrycznej i łatwości uzyskania kredytu, ale nastąpiło pogorszenie w zakresie płacenia podatków, procedur rejestracji firmy i rejestracji własności.

       

      wskaźniki  makroekonomiczne (wg Ghana National Statistics Service)

      roczny PKB: 39 mld USD (2014 r. – wg Banku Światowego)

      stopa rzeczywistego wzrostu PKB:
      4,8% (2014 r. – wg Międzynar. F. Walutowego)
      5,9% (2013 r.)
      7,9% (2012 r.)


      roczny PKB per capita:
      1,500 USD (2014 r. – wg Międzynar. F. Walutowego)
      1,400 USD (2013r.)

       

      źródła PKB wg sektorów (2014 r.):
      rolnictwo: 21,2%
      przemysł: 25,8%
      usługi: 53%

      rolnictwo – główne produkty:
      kakao, ryż, maniok, orzeszki, kukurydza, banany, drewno

      przemysł – główne produkty:
      górnictwo, wydobycie ropy, drzewny, spawalnictwo aluminiowe, przetwórstwo żywności, cementownie, budowa małych statkow handlowych

       

      zatrudnienie (2013 r.):
      w rolnictwie: 52%
      w przemyśle: 17%
      w usługach: 31%

       

      stopa bezrobocia:
      14% (2014 r.)
      12% (2013 r.)

       

      ludność poniżej progu ubóstwa:
      24% (2014 r.)
      27% (2012 r.)

      budżet (2014 r.):

      dochody: 7,48 mld USD
      wydatki: 10,445 mld USD

       

      dług zagraniczny:
      13 mld USD (2014 r.)

      11,5 mld USD (2013 r.)
      12,64 mld USD (2012 r.)
       

      dług publiczny:
      21,7 mld USD (2014 r.)

      14,9 mld USD (2013 r.)

       

      stopa inflacji (ceny towarów i usług konsumpcyjnych):
      9,1% (2014 r.)
      11,2% (2013 r.)
      9,2% (2012 r.)

       

      wartość rynkowa akcji firm notowanych na Stock Exchange of Ghana :
      2,925 mld USD (grudzień 2014)

      3,097 mld USD (grudzień 2011)
      liczba firm notowanych na giełdzie: 38 (luty 2015 r.)


      wartość exportu:
      13,97 mld USD (2013 r.)


      główne towary exportowe:
      złoto (40%), ropa naftowa, kakao (ziarna i pasta), rudy manganu, drewno, tuńczyk, boksyt, aluminum, diamenty, żywność cieplarniana

       

      główni partnerzy eksportowi (2013 r.):
      Francja, RPA,Włochy, Holandia, ZEA, Szwajcaria, Chiny, Niemcy

       

      wartość importu:
      17,90 mld USD (2013 r.)

       

      główne importowane towary:
      samochody osobowe i ciężarówki, maszyny budowlane, produkty ropopochodne, ryż

       

      główne kierunki importu:
      Chiny (26%), Nigeria, USA, Holandia, Singapur, Wielka Brytania, Indie

       

      polityka pieniężna i fiskalna

       

      Od lat utrzymuje się presja inflacyjna, rosną zarobki w sferze budżetowej oraz dopłaty do cen ropy, gazu i energii elektrycznej. Dyscyplina wydatkowa rządów rozluźnia się w latach przedwyborczych i wyborczych, w związku z tym planowane jest wprowadzenie ustawy o odpowiedzialności finansowej.

       

      W 2013 r. Ghana przeprowadziła reformę systemu podatkowego - podniesiono VAT z 25% na 35%, dokonano przeglądu systemu podatków górniczych. W 2009 r. utworzono Ghana Revenue Authority – centralną instytucję podatkową, w miejsce istniejących wcześniej trzech różnych urzędów.  

       

      W latach 2011-14 nastąpiła dewaluacja Cedi o prawie 20% wobec dolara, mimo że Bank Centralny Ghany kilkakrotnie podnosił stopy procentowe oraz pozbył się 1 miliarda USD rezerw dolarowych w celu stabilizacji kursu.

       

      Pogarszanie się bilansu handlowego trwa od 2011 r., na co wpływa znaczny transfer zysków zagranicznych firm i spadki światowych ceny kakao, ropy i innych surowców. Rolę odegrały też obawy inwestorów przed wyborami prezydenckimi w 2012 r.

       

      Ghana coraz sprawniej zarządza długiem zagranicznym, który wynosił ok. 13 mld USD pod koniec 2014 r. W 2010 r. dokonano reorganizacji Aid and Debt Management Unit (departament w Min. Finansów i Planowania Ghany). W 2011 r. rząd przyjął Średnioterminową Strategię Zarządzania Długiem na l. 2012-14 (2012-14 Medium Term Debt Management Strategy), która zakładała dyscyplinę w utrzymywaniu długu publicznego na poziomie poniżej 60% PKB i rozwój krajowego rynku dłużnego.   

       

      W 2012 r. dokonano rejestracji instytucji mikrofinansowych oraz wydano przepisy regulujące ich działalność. Zgodnie z regulacją Banku Ghany, każdy bank musi mieć rezerwę w wysokości co najmniej 60 mln Cedi. W 2012 r. Ghana znalazła się na miedzynarodowej czarnej liście państw w których ma miejsce „pranie” pieniędzy na szeroką skalę (Financial Action Task Force for money laundering), ale już pod koniec 2012 r. została z niej usunięta.

       

      W celu polepszenia finansów publicznych stworzono zintegrowany finansowy system zarządzania (The Ghana Integrated Financial Management Information System), który wdrożono w l. 2010-2012 we wszystkich ministerstwach. Ma zapewniać większą przejrzystość i kontrolę finansową. Wprowadzono poprawki do Ustawy o Samorządach Lokalnych (Local Government Act) i utworzono 42 nowe dystrykty. Władze samorządów lokalnych zostały oddzielone od służby cywilnej i w efekcie  tysiące pracowników przeniesiono ze służby cywilnej do struktur lokalnych.

       

      System finansowy Ghany pozostaje słabo rozwinięty i mało stabilny, a oferta proponowanych usług finansowych jest uboga. Wprawdzie działa giełda papierów wartościowych, ale rynek akcji jest niewielki i mało płynny, lista firm zgłoszonych na giełdzie krótka, a rynek papierów wartościowych jest zdominowany przez rządowe obligacje.

       

      przemysł naftowy

       

      Wydobycie ropy naftowej wynosiło w 2012 r. ok. 60 tysięcy baryłek dziennie, znacznie mniej od zakładanego optymalnego poziomu 120 tys. Było to wynikiem przede wszystkim zamknięcia uszkodzonego przez piratów Zachodnioafrykańskiego Gazociągu, który dostarcza gaz z nigeryjskiej delty Nigeru do Beninu, Togo i Ghany. Sytuacja poprawiła się po naprawieniu gazociągu w drugiej poł. 2013 r., ale tylko nieznacznie. Prognozy wydobycia ropy z głównego pola naftowego Jubilee są bardzo dobre, poza tym nadal odkrywane są nowe złoża. W Atuabo rozpoczęto budowę nowoczesnej fabryki przetwarzania gazu. Jej uruchomienie pozwoli na produkcję taniej energii dla sektora wytwórczego i rolnictwa. W Ghanie działają amerykańskie firmy naftowe Kosmos Energy i ExxonMobil, chińska China National Offshore Oil Production i rosyjski Łukoil. Planowana jest budowa instalacji skraplania gazu i zakładów petrochemicznych.

       

      Aby nie popełnić błędów innych krajów rozwijających się w których odkryto poważne złoża ropy, polegających na całkowitym uzależnieniu od ropy, zaniedbaniu rolnictwa i innych sektorów gospodarki, Ghana wprowadziła przepisy nakazujące utrzymywać rezerwę finansową, na którą przeznacza się określoną część wpływów z wydobycia ropy. W 2011 r. przyjęto ustawę o wykorzystaniu złóż ropy (Petroleum Revenue Management Act). Co najmniej 5% przychodów należy umieszczać na funduszu stabilizacyjnym (Stabilization Fund), na wypadek kryzysu czy gwałtownego spadku cen ropy. W ciągu ostatnich kilku lat aż ok. 60% dochodów z wydobycia wydano na inwestycje w infrastrukturę transportową i szkolnictwo (w ramach Heritage Fund). Bank Ghany i Ministerstwo Finansów powinny też publikować coroczne, ogólnodostępne raporty z wykorzystania dochodów z ropy.

       

      Instytucją kierującą przemysłem naftowym jest The Ghana National Petroleum Corporation (GNPC). Wg danych GNPC, aż ok. 40% ghańskich zasobów ropy znajduje się na lądzie, ale z powodu braku nakładów nie ma planów ich zbadania, ani wydobycia.

      Projekt nowej ustawy o przemyśle naftowym (Petroleum Exploration and Production Bill) był gotowy od początku 2014 r., ale nadal nie został przyjęty przez parlament. W opinii analityków z Ghana Institute of Governance and Security, propozycje zawarte w projekcie nie pozwolą Ghanie w pełni czerpać korzyści z zasobów naftowych. Projekt potwierdza obecnie stosowany system opłat i podatków naftowych, zwany modern concession - mieszankę tradycyjnego systemu koncesji i systemu production sharing agreement. Modern concession dał Ghanie wpływy 1,8 miliarda USD latach 2010-13, podczas kiedy zagraniczne koncerny naftowe zarobiły aż 7,5 miliarda USD. Zdaniem tych komentatorów gdyby wydobycie ropy i gazu odbywało się w reżimie Production Sharing Agreement, Ghana zarobiłaby przez te 3 lata ok. 4,3 mld USD. Dodatkową wadą systemu jest prawo zagranicznych koncernów do ograniczania poziomu wydobycia bez uprzedniej zgody władz ghańskich. Obecnie stosowany system był przygotowany i wprowadzony przy udziale Banku Światowego.

       

      górnictwo

       

      Górnictwo jest jedną z podstawowych gałęzi gospodarki Ghany. Odgrywało ważną rolę w społeczno-ekonomicznym rozwoju od czasów kolonialnych. Oprócz potężnych złóż złota Ghana posiada zasoby manganu, diamentów, boksytów, żelaza, wapnia, soli i srebra. Wydobycie złota stanowi aż ok. 90 procent wartości rynkowej pozostałych minerałów. Górnictwo jest gałęzią gospodarki do której w Ghanie trafia ponad połowa zagr. inwestycji bezpośrednich - co stanowi ok. 30 procent rocznych wpływów walutowych i 5 procent PKB kraju. W latach 1980-tych Ghana przeprowadziła szereg reform modernizujących górnictwo, zgodnie z zaleceniami Banku Światowego. Ustanowiono The Minerals Commission oraz przyjęto ustawę o minerałach i górnictwie, którą w 2006 r. zmieniono na Minerals and Mining Act. Kraj posiada 16 czynnych kopalń, działa ponad 150 ghańskich i zagranicznych firm górniczych, głównie wydobywających złoto.

       

      Zgodnie z prawem, zagraniczne firmy powinny płacić podatki od zysków w skali od 3 do 12%, zależnie od sytuacji, ale w praktyce wszystkie płacą tylko 3%. Firmy mogą umieszczać na rachunkach zagranicznych od 25 do 80% wartości sprzedaży brutto, jednak w rzeczywistości przelewają za granicę przeciętnie 71 procent. We wszystkich przypadkach gdy Minerals and Mining Law przewiduje widełki od minimalnej do maksymalnej wartości wpłaty do budżetu Ghany, firmy uzyskały zgodę na płacenie minimum. W 2000 r. eksport złota wyniósł 702 miliony USD, z tej sumy aż 519 milionów trafiło na zagraniczne rachunki firm wydobywczych i tylko 183 miliony USD zostały w Ghanie. Dodatkowo przemysł górniczy jest zwolniony z podatku VAT oraz ceł importowych i eksportowych na towary które są na tzw. liście górniczej, zawierającej ponad 500 produktów. Sektor ma też przyznane wyższe limity na zatrudnianie pracowników zagranicznych.

       

      Produkcja złota w 2013 r. i 2014 r. wzrosła, dzięki uruchomieniu nowych kopalń. Złoto stanowiło w 2014 r. źródło ok. 40%, ropa 21% i kakao 18% dochodów z eksportu. Ropa znajduje się na drugim miejscu, ale po osiągnieciu maksymalnego poziomu wydobycia, za kilka lat może wyjść na pierwsze miejsce. Górnictwo w Ghanie jest zdominowane przez firmy zagraniczne, ale rośnie udział ghańskich dostawców i kontrahentów w dziedzinach obróbki metalu, chemicznej, inżynierii cywilnej, usług biznesowych i logistyki. Lokalne firmy coraz częściej dostają zamówienia w budownictwie, naprawach, cateringu, holowaniu, transporcie i ochronie obiektów.

       

      Zgodnie z Ustawą o Miejscowym Udziale (Local Content Bill) z 2012 r., udział ghańskich firm w usługach dla górnictwa powinien wzrosnąć do 90% najpóźniej do 2020 r. Ustawa zawiera plan rozwoju infrastruktury obszarów górniczych, którego realizacja ma być finansowana z opłat pobieranych od zagranicznych firm górniczych.

       

      sektor wytwórczy

       

      Produkcja przemysłowa stanowi źródło ok. 25% PKB, rośnie w szybkim tempie ok. 7% rocznie dzięki rządowym programom uprzemysłowienia. Najważniejsze gałęzie sektora to produkcja elektroniczna, samochody elektryczne, części do samochodów, przemysł lekki, przetwórstwo żywności, stoczniowy, tekstylia, chemiczny, stalowy, szklarski.

      Sektor wytwórczy ma trudności z powodu konkurencji taniego importu, niskich nakładów na rozwój i badania oraz rosnących podatków. Przeszkodami są też rosnące koszty siły roboczej i surowców, słabo rozwinięte wspomaganie finansowe przedsiębiorstw przez krajowe banki, przerwy w dostawach i wysoki koszt energii elektrycznej, wysoki koszt paliwa oraz przestarzały park maszynowy. Wysoki koszt pożyczek bankowych, mała mobilność siły roboczej w rezultacie restrykcyjnych przepisów prawa pracy oraz rozdrobnienie gospodarstw rolnych nie sprzyjają efektywności pracy. Aż 2/3 sektora wytwórczego stanowi działalność związana z rolnictwem, jak przetwórstwo żywności i drewna oraz przemysł tekstylny.  

       

      rolnictwo

       

      Rolnictwo daje zatrudnienie ponad połowie siły roboczej kraju i stanowi źródło połowy PKB (głównie eksport kakao). Kakao, ignamy, zboża, kakao, orzechy kola i drewno stanowią podstawę upraw w celach komercyjnych. Uprawy przemysłowe stanowią: olej palmowy, bawełna, kauczuk, trzcina cukrowa i tytoń. Z wyjątkiem kakao żadna z tych upraw nie ma jednak dużego znaczenia dla gospodarki kraju.

       

      Ze wszystkich sektorów gospodarki Ghany w rolnictwie odnotowano najniższe tempo wzrostu w ostatnich dwóch latach (ok. 3%). W latach 2012-13 spadła nawet produkcja kakao, z powodu niespotykanie niskich temperatur. Problemem jest też spadek produkcji przemysłu drzewnego, wobec niesprawnie realizowanego programu ponownego zalesiania.

       

      Spadek dochodów i zatrudnienia w rolnictwie utrudnia redukcję skrajnego ubóstwa. Pozostają nierozwiązane, liczne spory o własność ziemi. Produkcja rolna nie rośnie na tyle by napędzać rozwój przetwórstwa żywności. Krajowy popyt zaspokajany jest przez import produktów rolnych, w tym ryżu i mięsa. Przez ostatnie kilkanaście lat potrojono wyniki  upraw kakao, dzięki stosowaniu nowocześniejszych środków owadobójczych, metod nawożenia oraz irygacji, jednak transformacja całego sektora następuje bardzo wolno i raczej w kierunku rozwoju upraw nietradycyjnych artykułów eksportowych: oleju palmowego, bawełny, kauczuku i owoców.

       

      infrastruktura transportowa

       

      Ghana dysponuje 6 lotniskami z asfaltowymi pasami startowymi oraz 6 lotniskami bez pasów asfaltowych. Jedynie Kotoka International Airport w Akrze ma status lotniska międzynarodowego; lotniska w Sekondi-Takoradi, Kumasi i Tamale są najważniejszymi lotniskami obsługującymi ruch krajowy.

      Łączna długość dróg w Ghanie wynosi ok. 60 tys. km, z czego niecałe 30 procent jest pokryte asfaltem. Jest to najpopularniejszy środek transportu w kraju, obsługuje ok. 95 % ładunków oraz pasażerów, dociera nawet do niedużych miast. Większość dróg jest w kiepskim stanie, mimo że od 2012 r. zainwestowano w ich naprawy i rozbudowę prawie pół miliarda USD.

      Łączna długość linii kolejowych wynosi 947 km. Transport kolejowy ogranicza się do południa kraju. W 2012 r. podjęto wysiłek modernizacji i rozbudowy sieci torów, ogólny koszt ma wynieść ok. 5 miliardów USD. Między innymi rozpoczęto nowoczesnej budowę linii szybkiego ruchu, w oparciu o kredyty chińskiego rządu i pod nadzorem chińskich inżynierów. Za czasów kolonialnych sieć kolejowa w żadnym państwie regionu nie umożliwiała przewożenia towarów na całym obszarze kraju, ani między państwami. Połączenia kolejowe zaprojektowane były w celu transportu towarów i ludzi do portów i stamtąd statkami do Europy. Brak połączeń z krajami sąsiednimi jest słabością infrastrukturalną Ghany. Do tego dochodzą powolne i skorumpowane procedury przy przekraczaniu granic między państwami, z powodu których transport przez przejście graniczne może trwać nawet kilka dni.

      W Ghanie są dwa duże porty morskie: w Sekondi-Takoradi i Tema. Port w Tema na południu kraju jest największym sztucznym portem w Afryce. Poza ważną rolą dla gospodarki Ghany jest też istotnym centrum przeładunku towarów dla kilku innych państw w regionie. Obok portu w Tema znajduje się strefa wolnego handlu. Drugim ważnym portem morskim, istotnym szczególnie dla transportu ropy, jest nowoczesny port w Takoradi. W jego rozbudowę rząd inwestuje obecnie miliony USD.

       

      podsumowanie

       

      Ghana posiada bogate złoża surowców mineralnych. Oprócz ropy i gazu, jest w pierwszej dziesiątce świata w produkcji złota oraz posiada bogate zasoby diamentów, boksytów i manganu. Jest drugim na świecie producentem kakao oraz posiada rozległe obszary uprawnej ziemi, lasów, możliwości rozwoju rybołówstwa oraz produkcji energii hydroelektrycznej.

       

      Gospodarka kraju przeszła w ostatnich latach jedynie niewielką transformację strukturalną. Mimo to od pocz. lat 90-tych średni roczny wzrost PKB utrzymuje się na poziomie przynajmniej 5%. Rolnictwo pozostaje ważnym źródłem PKB - chociaż jego rola nieznacznie spada, oraz głównym źródłem zatrudnienia. Sektor przemysłowy dostarcza ok. 25% PKB. Transformacja gospodarki jest spowalniana przez brak zmian jakościowych w rolnictwie oraz zacofaną infrastrukturę transportową i usług.

       

      Strategia uprzemysłowienia kraju opiera się o wydobycie i przeróbkę ropy i gazu. Energia uzyskiwana z gazu ma tanio zasilać sektory rolnictwo i sektor wytwórczy. Budownictwo, napędzane bumem w mieszkalnictwie i inwestycjami w infrastrukturę, stanowi obecnie główny składnik sektora przemysłowego. Zakłada się, że rozwój usług będzie napędzany przez popyt rosnącej klasy średniej.

       

      Ghana jest zaliczana przez Bank Światowy do państw o średnim poziomie zamożności (middle income countries) ale pod względem wielu wskaźników wypada słabo w porównaniu z innymi państwami z tej grupy. Jest bardzo wątpliwe, by osiągnięto do 2015 r. ONZ-owskie Milenijne Cele Rozwoju dotyczące zmniejszenia o połowę skrajnego ubóstwa, śmiertelności wśród dzieci do lat 5, zdrowia matek i ochrony środowiska naturalnego. Malaria pozostaje bardzo poważnym zagrożeniem, mimo wysiłków i inicjatyw rządu i Światowej Organizacji Zdrowia. Ocenia się, że choruje na malarię ok. 3.5 miliona mieszkańców kraju i rocznie ok. 20 tysięcy dzieci do 5-go roku życia umiera z jej powodu.

       

      Kraj zajmuje odległe 148-te miejsce w indeksie Human Development Index (ONZ-wski miernik jakości życia społeczeństw). Występują pod tym względem znaczne różnice między obszarami wiejskimi i miejskimi, północą i południem kraju oraz kobietami i mężczyznami – w każdym przypadku na niekorzyść tych pierwszych.

       

       

      Dwustronna współpraca gospodarcza


       

      współpraca gospodarcza z Polską

       

      wymiana towarowa Polska-Ghana (w Euro; dane GUS)

       

                                       2011                     2012                      2013                       2014*

      eksport          28 560 595           23 317 226            29 994 029            17 558 198

      import           38 526 273           50 326 193            47 869 481            19 589 581

      obroty           67 086 868           73 643 419            77 863 510             37 156 779

       

      * dane za 3 kwartały

       

      Wyraźna przewaga polskiego importu nad eksportem. W latach 2011-2013 obroty rosły średnio o 7 procent rocznie, jednak obroty w pierwszych 3 kwartałach 2014 r. wskazują na obniżkę wymiany, zarówno w eksporcie jak i imporcie. Największymi pozycjami eksportowymi Polski w ostatnich paru latach są produkty mleczarskie, papier, maszyny i urządzenia elektryczne oraz nośniki do zapisu dźwięku. Głównymi produktami importowanymi były pasta kakaowa oraz kauczuk – stanowią ok. 94 procent wartości importu. W roku 2012 nastąpił znaczny wzrost importu z Ghany w porównaniu z rokiem poprzednim, głównie w wyniku skoku wartości importu pasty kakaowej z 26 mln Euro na 39 mln Euro.

       

      baza traktatowa

       

      Dwie umowy dwustronne z Polską:

      - Umowa między Rządem PRL a Rządem Ghany o Współpracy Naukowo-Technicznej z 1961 r.;

      - Umowa o Współpracy Kulturalnej między PRL a Republiką Ghany z 1973 r.

       

      relacje handlowe z UE

       

      Po parafowaniu w 2007 r. wstępnej Umowy o Partnerstwie Gospodarczym (EPA) z Unią Europejską, Ghana dołączyła do krajów które korzystały z preferencyjnej klauzuli handlowej „anything but arms”, umożliwiającej bezcłowy dostęp do rynku UE dla wszystkich produktów z wyjątkiem broni.

       

      Priorytety współpracy dwustronnej zawarte są w National Indicative Programme na lata 2014-2020 i finansowa ze środków 11-tego Europejskiego Funduszu Rozwoju (EDF). Są to:

      • dobre zarządzanie w sektorze publicznym: efektywność i przejrzystość;

      • inwestycje w rolnictwie w strefach ekologicznych Savannah (Savannah Ecological Zones);

      • wzrost zatrudnienia i ochrona socjalna.

       

      Środki unijne dla Ghany na lata 2014-20 w ramach 11-tego EDF wynoszą 323 mln Euro.

       

      Kilkuletnie negocjacje w sprawie kompletnej EPA zakończyły się jej podpisaniem w styczniu 2015 r. Umowa przewiduje otwarcie rynków państw Afryki Zachodniej na 75 procent towarów w ciągu 20 lat okresu przejściowego. Kraje afrykańskie nalegały na 70 procent w ciągu 25 lat, podczas gdy UE chciała 80 procent w ciągu 15 lat.

      Umowa zawiera zestaw towarzyszących środków pomocowych dla państw afrykańskich, w celu wzmocnienia gospodarczego, wdrażania postanowień EPA i lokalnych reform. Zestaw zawiera budżet w wysokości 6,5 miliarda Euro przeznaczone na realizację tych cele w l. 2015-19.

       

      Kraje Afryki Zachodniej będą przyznawać UE ułatwienia i przywileje handlowe, przyznane wcześniej innemu partnerowi handlowemu spoza państw Afryki i Karaibów - o ile jego udział w światowym handlu przekracza 1,5% i jego poziom uprzemysłowienia (mierzony przez udział sektora przemysłowego w PKB) przekracza 10%.

       

      UE odstąpi od subsydiowania eksportu produktów rolnych do krajów afrykańskich.

       

      Unia chciała włączenia klauzuli o sankcjach handlowych wobec krajów łamiących prawa człowieka , ale Umowa jest kompromisem i nie zawiera tej klauzuli. 

       

      Ghana posiada konkurencyjną przewagę w zakresie tropikalnych produktów rolnych; ewentualny dalszy rozwój tych upraw oraz inwestycje w przetwórstwo żywności pozwoliłyby Ghanie dodatkowo zwiększyć korzyści z handlu z UE po podpisaniu pełnej EPA.

       

      dwustronne umowy inwestycyjne

       

      Ghana zawarła dwustronne umowy inwestycyjne z: Bułgarią, Chinami, Danią, Francją, Hiszpanią, Holandią Kubą,  Malezją, Niemcami, Rumunią, Serbią, Szwajcarią, Wielką Brytanią, Włochami i  kilkoma państwami z Afryki. 8 umów weszło w życie: z Chinami, Danią, Holandią, Malezją, Niemcami, Serbią, Szwajcarią i Wielką Brytanią.

       

      Dostęp do rynku


       

      Regulacje prawne mające zastosowanie do wymiany handlowej Ghany z Polską:  

       

      - Customs and Excise (Duties and Other Taxes) (Amendment) Act, 2013
      - Customs Bill, 2014
      - Special Import Levy (Amendment) Bill, 2013
      - Ghana Revenue Authority Act, 2009
      - The Standards Decree, 1973 (NRCD 173)
      - The Weights and Measures Decree, 1975 (NRCD 326)
      - The Revised 1993 Treaty of ECOWAS - Article 3
      - Foreign Exchange Act, 2006

       

      Ghana od 2012 r. stosuje stawki taryfowe regionalnej organizacji ECOWAS (External Common Tariff CET).  CET zawiera 4 podstawowe grupy taryfowe:
      1. podstawowe produkty użytku powszechnego: 0%,
      2. surowce podstawowe: 5% (wartości CIF – koszt, fracht i ubezpieczenie),
      3. produkcja i nakłady pośrednie: 10% CIF,
      4. towary konsumpcyjne: 20% CIF

      oraz piątą stawkę: 35% CIF - dla wybranych produktów wymagających ochrony ze strony rządu.

       

      Załączamy pełną tabele towarów wg kodów CN (The HS and Customs Tariff System). Sprzęt i materiały które firma zamierza wwieźć do Ghany należą prawdopodobnie do różnych grup towarowych. 

       

      Poza taryfą wg stawek ECOWAS, standardowe koszty importu do Ghany (import duties) wynoszą:

      - 12,5%: VAT (CIF + import duties)
      - 20% CIF:  environmental tax
      -   2,5%: national health insurance levy  (CIF + import duties)
      -   0,5% CIF:  Export Development and Investment Fund levy (EDIF)
      -   1% CIF: processing fee
      -   0,5% CIF: ECOWAS levy
      -   0,4% CIF: Ghana Customs Network duty
      -   1% CIF - Destination Inspection fee
      -   1% CIF : Withholding Tax IRS
      -
      20% CIF: import excise duty (akcyza – tylko na alkohol, papierosy i produkty naftowe)

       

      W przypadku maszyn i sprzętu  sprowadzanych do Ghany w celach przemysłowych lub innych, stawka VAT wynosi 0% (lista zwolnień w załączeniu.)

       

       

       

      W Ghanie obowiązuje procedura kontroli importu typu Destination Inspection Scheme (DI), czyli kontrola w porcie docelowym, która jest oparta o skomputeryzowany system ocen ryzyka, skanowanie towaru i kontrole fizyczne. Wszystkie towary przywożone do Ghany podlegają DI, niezależnie od ich wartości, z wyjątkiem importu specjalnie zwolnionego przez Ministerstwo Handlu i Przemysłu. Opłata za kontrolę wynosi 1% wartości CIF (koszt, fracht i ubezpieczenie). prywatne firmy inspekcyjne mają upoważnienie władz Ghany do przeprowadzania inspekcji, w przypadku Polski (przydział geograficzny) jest Gateway Services Limited. GSL proponuje swoje oszacowanie wartości importowanego towaru i jego klasyfikację, które służy jedynie jako rekomendacja dla służb celnych Ghany.

       

      The Ghana Standards Authority (GSA) jest odpowiedzialna za stanowienie standardów produktów w Ghanie, zarówno wobec wyprodukowanych w Ghanie jak i importowanych. Jest m.in. odpowiedzialna za kontrole towarów wysokiego ryzyka (High Risk Goods - HRG) w ramach ogólnej kontroli Destination Inspection w momencie wwozu importu na terytorium kraju.

       

      Lista towarów wysokiego ryzyka:

      -żywność

      -farmaceutyki

      -sprzęt AGD

      -urządzenia elektryczne jak żarówki, gniazdka, kable

      -urządzenia elektroniczne

      -cylindry gazowe LPG

      -zabawki

      -chemikalia

      -materiały  budowlane

      -towary używane

      -produkty petrochemiczne

      -produkty pirotechniczne

      -akumulatory samochodowe

      -alkohol

      -wzornictwo afrykańskie

      -broń i amunicja

      -maczety i siekiery

      -części samochodowe

      -maszyny i sprzęt przemysłowy

       

      Procedura dopuszczania High Risk Goods:

      Importerzy dóbr HRG muszą się zarejestrować w Ghana Standard Authority

      Importerzy dóbr HRG składają deklarację do Ghana Standard Authority poprzez  GCNet (www.gcnet.com.gh).

      Każdy importowany produkt HRG powinien być zaopatrzony w certyfikat zgodności z normami kraju eksportującego - Certificate of Conformity, wystawiony przez upoważnione laboratorium. 

      Niespełnienie warunku certyfikatu oznacza przymusowe testy przez Ghana Standard Board, na koszt eksportera. 

      Certificate of Conformity jest legalizowane.

      Opakowanie i oznakowanie towaru jest zgodne z wymogami.

      Dokumenty przewozowe są zgodne z wymogami.

      Służba Customs Excise and Preventive Service przyjmuje towar do wjazdu, po akceptacji dokumentacji przez inspektora Ghana Standards Authority (GSA).

      Procedura może zostać przyśpieszona jeśli importer wcześniej przedstawi próbki  do wglądu GSA.

      Jeśli  GSA nie może w ciągu 48h odprawić towaru wysokiego ryzyka, importer może wystąpić do GSA o przechowanie towaru do czasu zakończenia odprawy.

       

      Wymagania GSA dot. oznakowania i opakowania towarów importowanych:

       

      Opakowanie produktu musi zawierać:

      nazwę produktu

      składniki

      datę produkcji i ważności

      warunki przechowywania

      instrukcję korzystania

      wagę netto

      nazwę i adres producenta

      kraj pochodzenia

      numer opakowania

      elektrotechniczną lub chemiczną charakterystykę towarów innych niż żywność lub leki

      znak marki

       

      Informacja na opakowaniu w innym języku będzie też podana po angielsku. 

      Urządzenia elektryczne  muszą zawierać stosowne informacje.

      Elektroniczny sprzęt będzie mieć ważność minimum 6 miesięcy  oraz oznaczenia dot. bezpieczeństwa użytkowania.

      Baterie muszą mieć podane stosowne podstawowe informacje.

       

      prowadzenie działalności gospodarczej

       

      W 2013 r. Parlament Ghany przyjął ustawę o inwestycjach zagranicznych (Ghana Investment Promotion Centre Bill). Powstało Centrum Promocji Inwestycji (Ghana Investment Promotion Centre), odpowiedzialne za promowanie i kontrolę inwestycji zagranicznych w Ghanie. Wszystkie prywatne firmy i inicjatywy gospodarcze w Ghanie mają obowiązek rejestracji w Ghana Investment Promotion Centre. Ustawa Ghana Investment Promotion Center (GIPC) Act, 1994 (Act 478), reguluje inwestycje we wszystkich sektorach gospodarki z wyjątkiem  wydobywczego, naftowego oraz Stref Wolnego handlu. Osobne dodatkowe przepisy regulują bankowość i nie-bankowe instytucje finansowe, ubezpieczenia, rybołówstwo, giełdę, sektor telekomunikacji, energetyczny i nieruchomości.

       

      Ghana Investment Promotion Centre Bill chroni inwestorów przed nacjonalizacją lub przejęciem przez rząd. Nie można być zmuszonym do zrzeczenia się praw do swojej firmy i majątku, gwarantowane jest też prawo do transferu zysków za granicę.

       

      Następujące przepisy regulują zasady prowadzenia interesów i handlu w Ghanie:

      - The Companies Code (Act 179), 1963 

      - The Private  Partnership Act  (Act 152),  1962

      - The Business Name Act  (Act 151), 1962
      - Ghana Investment Promotion Centre Act, 2013 (Act 865) 
      - Free Zone Act, 1995

      - Customs and Excise (Duties and Other Taxes) (Amendment) Act, 2013
      - Customs Bill, 2014
      - Special Import Levy (Amendment) Bill, 2013
      - Ghana Revenue Authority Act, 2009
      - The Standards Decree, 1973 (NRCD 173)
      - The Weights and Measures Decree, 1975 (NRCD 326)
      - The Revised 1993 Treaty of ECOWAS - Article 3
      - Foreign Exchange Act, 2006
      - Minerals and Mining Act, 2006 (Act 703)
      - The Petroleum Exploration and Production Law, 1984 (PNDCL 84)

       

      Zgodnie z The Companies Code, inwestorzy krajowi i zagraniczni muszą zarejestrować działalność w Registrar General Department (RGD) www.rgd.gov.gh, należącym do Ministerstwa Sprawiedliwości. RGD wydaje świadectwa Certificate of Incorporation oraz Certificate to Commence Business. Kiedy działalność ma być prowadzona tylko spoza Ghany (eksport), nie jest wymagana pełna rejestracja przewidziana w The Companies Code, wystarczy wtedy zgłoszenie w RGD w celu wpisania do rejestru firm zagranicznych (Register of external companies) oraz rejestracja w Ghana Investment Promotion Center.

       

      Registrar General's Department:
      P.O. Box 118, Accra
      +233 302 664691-93    +233 302 665421 ext. 2324
      Fax: +233 302 662043

       

      Po zarejestrowaniu w RGD pobierana jest opłata w wysokości 0,5% zgłoszonego kapitału firmy. Proces rejestracji zostaje zakończony kiedy przedsiębiorstwo dokona transferu do Ghany wymaganego minimum środków. W zależności od struktury firmy i profilu działalności, środki te mogą być w pieniądzu lub naturze (jak maszyny, park samochodowy, komputery). Gotówka musi być wpłacona w którymś z banków w Ghanie, na konto przedsiębiorstwa. Bank potwierdza w Bank of Ghana dokonanie transferu, a Bank of Ghana informuje Ghana Investment Promotion Centre. Każdy inwestor ma też obowiązek zgłoszenia się w GRA, w związku z podatkami.

      Czas rejestracji firmy w GIPC może wynieść od kilku dni aż do miesiąca. Potem proces rozpoczęcia biznesu jest długi i wymaga spełnienia wymagań i przepisów GIPC, Registrar General Department, Ghana Revenue Authority (GRA), służb  imigracyjnych (Ghana Immigration Service) oraz Social Security and National Insurance Trust. Przeprowadzane usprawnienia i reformy skróciły ten okres w ostatnich kilku latach, średnio z 30 dni w 2011 r. do 11 dni w 2014 r.

       

      Zagraniczny inwestor może wejść w joint venture z ghańskim partnerem. Jednak zgodnie z  Ghana Investment Promotion Centre Act, 2013 (Act 865), wymagany jest minimalny wkład kapitału w wysokości  200,000 USD w gotówce lub innej formie ze strony zagr. inwestora , jeśli ghański partner ma posiadać nie więcej niż 10% udziału. W przypadkach kiedy jedynym udziałowcem jest zagraniczny inwestor, wymagany jest kapitał w wys. aż 500 tys. USD, a w przypadku gdy celem firmy jest eksport z Ghany (handel) i jedynym właścicielem jest zagraniczny inwestor, minimum kapitałowe wynosi 1 mln USD.

       

      Firma z zagranicznym udziałem musi zatrudnić przynajmniej 20 “wykwalifikowanych” lokalnych pracowników na stanowiskach nie-kierowniczych, a w przypadku gdy ogólna liczba  miejsc pracy nie przekracza 20 wszyscy zatrudnieni muszą być obywatelami Ghany.

      Inwestorzy mający zamiar wywozić rocznie z Ghany co najmniej 70 % swojej produkcji mogą skorzystać z przepisów ustawy Free Zone Act, 1995 i ulokować się w strefach wolnego handlu w Tema lub Sekondi. W tym celu należy złożyć wniosek do Zarządu Stref Wolnego Handlu (Free Zones Board) www.gfzb.com.gh. Korzyści polegają na zwolnieniu z opłat importowych i eksportowych oraz zwolnieniu z podatku korporacyjnego przez 10 lat.

       

      Ilość obcokrajowców zatrudnionych w firmie jest określona przez regulacje GIPC, ale istnieją wyjątki, działające na korzyść firm. Po uzyskaniu zezwolenia na pobyt stały, obcokrajowiec przestaje być uważany za pracownika zagranicznego i uzyskuje pełne prawa pracownika miejscowego.

       

      Jest kilka sektorów w których zagraniczni inwestorzy nie mają równych praw z obywatelami Ghany. Są to: bankowość, rybołówstwo, wydobywczy i nieruchomości. Obcokrajowcy nie mają prawa nabywać ziemi, mogą dzierżawić ziemię w oparciu o wieloletnie kontrakty – do 50 lat, z możliwością przedłużenia.

       

      Cedi może być swobodnie wymieniane na dolary i Euro, inwestorzy mogą wymieniać i wysyłać zagranicę zyski bez ograniczeń, pod warunkiem posiadania dokumentów które pokazują jak te zyski uzyskano. Transfer środków z Ghany odbywa się za pośr. miejscowego systemu bankowego, czyli środki trzeba umieścić na koncie w ghańskim baku i stamtąd dokonać transferu zagranicę.

      Wymienione wcześniej przepisy prawne gwarantują prawo do transferów zagranicznych oraz gwarantują, że rząd nie odbierze zagr. inwestorom ich własności w Ghanie, ani nie dokona ich nacjonalizacji. Rząd może to zrobić tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy w grę wchodzą kwestie bezpieczeństwa kraju, zdrowie publiczne lub planowanie urbanizacyjne. Nie było takich przypadków w ostatnich latach, ponadto zagraniczna  osoba prawna może w takich przypadkach wnieść sprawę przeciwko rządowi do Sądu Najwyższego.

       

       

      Jako stabilna i wprowadzająca reformy pro-rynkowe demokracja, Ghana jest uważana na kontynencie za jeden z najatrakcyjniejszych krajów do robienia interesów. Czynniki sprzyjające inwestowaniu:

       

      niezła i stabilna sytuacja makroekonomiczna,

      dostęp do rynków innych państw Afryki Zachodniej w ramach ECOWAS,

      prywatyzacja i liberalizacja wielu sektorów gospodarki,

      inwestycje w infrastrukturę,

      relatywnie tania siła robocza,

      ułatwiony dostęp produktów z Ghany do rynków w USA i UE,

      strefy wolnego handlu,

      niska przestępczość,

      zacofane rolnictwo (więc możliwość bardzo wysokich zysków).

       

      Czynniki niesprzyjające inwestowaniu:

       

      słabo rozwinięta infrastruktura transportowa i usług,

      słabo rozwinięty rynek finansowy,

      utrzymująca się presja inflacyjna,

      degradacja środowiska naturalnego,

      zacofane rolnictwo (spore ryzyko i ukryte koszty).

       

       

      Przydatne linki i kontakty


       

      Konsul Honorowy RP w Ghanie
      Pan Kofi Asare
      Shiashie Road 37, PO Box CT 231, Accra
      tel. +233 244 361070
      kofiasare77@hotmail.com

      Ghana Chamber of Commerce & Industry
      Fist Floor, World Trade Center
      PO Box 2325, Accra
      tel. +233 204 355253
      www.ghanachamber.org

       

      Association of Ghana Industries
      Near Castle Hotel, Asafo
      PO Box 1552, Kumasi
      tel. +233 322 091699
      www.agighana.org

       

      Registrar General's Department
      P.O. Box 118
      Accra
      tel. +233 302 664691-93
      Faks: +233 302 662043


      Ghana Investment Promotion Centre
      Public Service Commission Building
      Ministries
      Accra
      Tel: +233 302 665125 /665126/ 665127/ 665128/ 665129
      Faks: +233 302 663801/ 663655   
      info@gipcghana.com 


      Gateway Services Limited
      George Bush Highway North Dzorwulu, Accra
      +233 302 512765   +233 302 512 764   +233 289 531 277


      Ministry of Trade and Industry
      PO Box MB 47
      Ministries, Accra
      tel. +233 302663439
      faks +233 244680226


      Food And Drugs Board
      P.O. Box CT 2783
      Cantonments, Accra
      tel. +233 302 233200  / 302 235100


      Ghana Free Zones Board
      P.O. Box M626 Accra, Ghana
      +233 302 780535 / 302 785037

       

      Ghana Revenue Authority
      Off Starlets' 91 Road
      near Accra Sports Stadium
      P. O. Box 2202, Accra
      +233 302 675701-10 / 302 686106 / 302 684363
      www.gra.gov.gh 

      30 marca 2015 (ostatnia aktualizacja: 30 marca 2015)

      Drukuj Drukuj Podziel się treścią: