close

  • Być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej

     

  • ZJEDNOCZONE EMIRATY ARABSKIE

  • Zjednoczone Emiraty Arabskie

    •  

       Informacje o kraju


       

      1. Informacje ogólne1.1. Położenie geograficzne, ludność, obszar, stolica, języki urzędowePołudniowo-wschodnia część Półwyspu Arabskiego. Granice: południowa i zachodnia z Arabią Saudyjską (457 km), wschodnia i północna z Omanem (410 km). Ukształtowanie terenu: pustynna nizina ograniczona od północnego zachodu linią brzegową Zatoki Perskiej (około 1.200 km długości), a od wschodu pasmem górskim o wysokości ponad 1.500 m n.p.m. i częściowo wybrzeżem Zatoki Omańskiej. Powierzchnia: 82.880 km kw., z czego 87% przypada na emirat Abu Zabi.Ludność: populacja ZEA nie jest jednoznacznie określona. Źródła miejscowe szacują ją na około 8,48 mln (2013), natomiast wg. Economist Intelligent Unit wynosi około 5,6 mln. Większość populacji ZEA stanowią obcokrajowcy (około 88%). W miastach ZEA, którego 4/5 powierzchni stanowią pustynie żyje 75% populacji. Największe miasta: Dubaj - 1,3 mln mieszkańców, Abu Zabi (stolica państwa) - 970 tys., Szarża - 800 tys., Al Ain - 530 tys. Największe grupy narodowościowe: Hindusi, Pakistańczycy, Bengalczycy, Filipińczycy, Egipcjanie, Sudańczycy, Palestyńczycy, Irańczycy. Największą zachodnią grupą narodowościową są Brytyjczycy. Rdzenni Emiratczycy stanowią między 18%-20% ludności kraju, a ludność arabska liczy ogółem  -  ok. 40%. Językiem oficjalnym jest arabski, lecz w praktyce językiem powszechnie używanym jest język angielski. W użyciu są również języki poszczególnych grup etnicznych (malayalam, hindi, urdu, farsi, tagalog i inne).1.2. KlimatPustynny, na wybrzeżu (gdzie mieszka 85% ludności) ciepły i słoneczny w zimie (listopad - marzec), z temperaturami zbliżonymi do europejskiego lata, tj. 25-30 st. C w ciągu dnia), w pozostałych miesiącach gorący i  wilgotny (średnia temperatura w dzień - ok. 40 st. C). Średnia wieloletnia ilość dni z opadami na nizinach wynosi 5 dni. W górach ilość opadów jest większa i mają one często gwałtowny charakter.1.3. Główne bogactwa naturalneGłównymi zasobami naturalnymi ZEA są ropa naftowa (zasoby szacowane na 97,8 mld baryłek = 15,6 mld ton) oraz gaz ziemny (ok. 6.091 bln m. sześć. szacowanych zasobów), znajdujące się w 95% na terenie emiratu Abu Zabi. Rozmiary zasobów lokują ZEA w światowej czołówce producentów węglowodorów (w obu przypadkach 7 miejsce, 7,3% światowych zasobów roby naftowej oraz 3,25 światowych zasobów gazu ziemnego.1.4. System walutowy, kurs i wymianaGospodarka pieniężna państwa znajduje się pod ścisłą kontrolą Banku Centralnego ZEA. Waluta - dirham (AED), dzielący się na 100 filsów - w pełni wymienialna na waluty światowe; związana stałym kursem wymiany z dolarem USA (AED 3,67 = USD 1,00). W stosunku do innych walut  -  w tym również do euro  -  kurs dirhama jest płynny i zmienia się razem z kursem dolara USA do tych walut. Wymiana walut obcych na dirhamy i w drugą stronę nie stanowi problemu. Wymiany można dokonywać nie tylko w bankach czy hotelach, ale również w specjalnych punktach zajmujących się transferami pieniędzy za granicę oraz w większych supermarketach. W niektórych supermarketach można płacić w dolarach, euro lub walutach krajów ościennych.1.5. ReligiaReligia państwowa  -  islam, wyznawana przez ok. 96% ludności (85% sunnici, 15% szyici); poza tym chrześcijanie (w większości katolicy), hinduiści oraz inne wyznania narodów Azji Południowo-Wschodniej. W odniesieniu do wyznań nie-muzułmańskich istnieje pełna swoboda odbywania praktyk religijnych. W Abu Zabi i Dubaju sprawowane są nabożeństwa różnych wyznań chrześcijańskich w wielu językach  -  także w języku angielskim i francuskim. Nabożeństwa w języku polskim odbywają się tylko okazjonalnie.1.6. Infrastruktura transportowaZEA posiadają doskonałą sieć dróg i autostrad (łącznie ponad 4.000 km), prowadzących również do Arabii Saudyjskiej i Omanu. Transport kolejowy nie istnieje, choć w toku są prace przygotowawcze do budowy linii łączącej centra przemysłowe na zachodzie kraju z ośrodkami miejskimi i portami w centrum (Abu Zabi, Jebel Ali, Dubai, Szarża), a w dalszej perspektywie także z portami na wschodnim wybrzeżu nad Oceanem Indyjskim. Wstępne zlecenie na zaprojektowanie, budowę i eksploatacje sieci kolejowej w ZEA uzyskał w marcu 2010 roku niemiecki koncern Deutsche Bahn. W II połowie 2010 roku powołana została spółka państwowa Etihad Rail (CEO Nasser Ahmed Al Sowaidi) odpowiedzialna za realizację projektu. Budowa 1.200 km sieci kolejowej rozpoczęła się w 2011 roku i ma się zakończyć w 2015 roku (a najpóźniej w 2017 roku). Koszt projektu szacowany jest na 30 mld AED (8,17 mld USD).     W ZEA doskonale rozwinięty jest transport lotniczy, obsługujący połączenia międzynarodowe (łącznie 41 lotnisk). Istnieje 10 lotnisk przygotowanych technicznie do przyjęcia największych maszyn w transporcie międzykontynentalnym. Największe międzynarodowe porty lotnicze to Dubaj (około 56 mln pasażerów w 2012 roku) i Abu Zabi (13 mln pasażerów w 2012 roku), a w dalszej kolejności Szarża, Al Ain, Ras al Khaimah i Fudżajra. Największy spośród 5 przewoźników - Emirates Airlines - należy do największych pod każdym względem (ilość samolotów i pasażerów, obroty) linii lotniczych na świecie. Zakładając na przyszłość kluczową rolę Emiratów w transporcie międzykontynentalnym kontynuowana jest rozbudowa portu lotniczego Al Maktoum International w Jebel Ali, który w założeniu ma należeć do największych na świecie - zarówno pod względem liczby obsługiwanych pasażerów (120 mln rocznie), jak i obrotów towarowych. Lotnisko w Jebel Ali, otwarte 27 czerwca 2010 roku, umożliwia rozwój transportu multimedialnego na wielką skalę, gdyż jest połączone linią kolejową z położonym niedaleko dużym, nowoczesnym i stale rozbudowywanym portem morskim o obecnej zdolności przeładunkowej 10,7 mln kontenerów um./rok oraz z oddanym pod koniec 2012 roku w emiracie Abu Zabi portem o zdolności przeładunkowej 37 mln t i 5 mln kontenerów um. rocznie. Lotnisko w Jebel Ali obsługuje obecnie już nie tylko loty cargo i loty samolotów VIP, ale również ruch pasażerski (faza początkowa). W ZEA funkcjonuje w sumie 21 portów, w tym 11 nowoczesnych portów pełnomorskich - 9 w Zatoce Perskiej i 2 na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego. Flota handlowa ZEA dysponuje 58 nowoczesnymi statkami oraz ponad tysiącem tzw. dhows, drewnianych statków obsługujących żeglugę kabotażową w całym regionie.1.7. Obowiązek wizowyOd dnia 22 marca 2014 roku. obywatele polscy otrzymują wizy wjazdowe na przejściach granicznych bez konieczności uzyskania wcześniejszej promesy. Wymogiem niezbędnym jest posiadanie paszportu ważnego co najmniej 6 miesięcy od daty wjazdu. Zmiana ta nie oznacza zniesienia obowiązku wizowego lecz wprowadzenie ułatwienia polegającego na możliwości uzyskania pieczęci zezwalającej na wjazd do ZEA na przejściu granicznym (nie dotyczy osób legitymujących się paszportami tymczasowymi). Obywatele polscy będą otrzymywać na przejściach granicznych (lotniczych, drogowych i morskich) bezpłatne wizy, w postaci pieczęci w paszporcie, zezwalającej na jednorazowy pobyt w ZEA do 30 dni. Osoba, która chciałaby przedłużyć swój pobyt w ZEA, musi wystąpić o takie przedłużenie do właściwego urzędu do spraw cudzoziemców i pobytu, przed upływem przyznanego okresu 30 dni. Przedłużenie wizy wymaga wniesienia opłaty w wysokości 500 dirhamów. Możliwe jest dwukrotne przedłużenie jednorazowego pobytu do maksymalnie 90 dni. Wyżej wymienione zezwolenia na wjazd nie będą obejmowały pobytów w celu podjęcia pracy w ZEA, dla których konieczne będzie wcześniejsze uzyskanie wizy wjazdowej. Obywatele polscy nie potrzebują wiz tranzytowych, jeśli pozostają w strefie tranzytowej lotniska.W przypadku zatrudnienia (a w niektórych emiratach również zakupu mieszkania) otrzymuje się wizę ważną 3 lata. Szczegółowe informacje o możliwości wjazdu obywateli polskich oraz uzyskania wiz do ZEA można znaleźć na stronie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZEA lub Ambasadach ZEA w Warszawie i Berlinie.Władze ZEA nie stawiają przeszkód przy wjeździe osób z paszportami zawierającymi wizy wjazdowe Izraela lub ślady pobytu w tym kraju. Uwaga: Władze ZEA nie uznają polskich paszportów tymczasowych jako dokumentów uprawniających do wjazdu do ZEA. Paszporty te honorowane są jedynie do celu tranzytu lub wyjazdu z kraju.System wizowy ZEA, obejmujący 16 rodzajów wiz wjazdowych i pobytowych w zależności od charakteru przyjazdu do tego kraju, opiera  się na systemie tzw. sponsoringu. Formalnie biorąc o wizę występuje nie osoba przyjeżdżająca do ZEA, lecz jej tamtejszy sponsor, biorący odpowiedzialność za tę osobę w czasie jej pobytu. Może to być biuro podróży, hotel, linia lotnicza, miejscowy obywatel, partner gospodarczy, instytucja administracji publicznej, wyższa uczelnia (w przypadku nauczycieli akademickich i studentów), firma zamierzająca zatrudnić danego cudzoziemca lub posiadający wizę długoterminową cudzoziemiec (ale tylko dla członków swej rodziny). O wizę turystyczną można ubiegać się także za pośrednictwem biur podróży działających w Polsce. Od II połowy 2009 roku działa w Warszawie Ambasada ZEA, której pion konsularny przejął te sprawy.W dniu 22 kwietnia 2012 roku podpisano między Polską a ZEA umowę o zniesieniu obowiązku wizowego dla posiadaczy paszportów dyplomatycznych, która weszła1.8. Święta państwoweJedynym oficjalnym świętem państwowym jest upamiętniające rocznicę powstania państwa w 1971 roku Święto Narodowe przypadające na dzień 2 grudnia, a innym świeckim świętem o stałej dacie jest Nowy Rok (1 stycznia). Pozostałe święta publiczne mają charakter religijny i są to święta ruchome, gdyż ich daty wyznaczane są przez obowiązujący w islamie rok księżycowy. Do najważniejszych z nich należą: Nowy Rok muzułmański (księżycowy), Urodziny Proroka, Al-Isra wa Al-Miraj, Eid Al-Fitr (zakończenie Ramadanu), Eid Al-Adha. 1. Informacje ogólne

       

      1.1. Położenie geograficzne, ludność, obszar, stolica, języki urzędowe

      Południowo-wschodnia część Półwyspu Arabskiego. Granice: południowa i zachodnia z Arabią Saudyjską (457 km), wschodnia i północna z Omanem (410 km). Ukształtowanie terenu: pustynna nizina ograniczona od północnego zachodu linią brzegową Zatoki Perskiej (około 1.200 km długości), a od wschodu pasmem górskim o wysokości ponad 1.500 m n.p.m. i częściowo wybrzeżem Zatoki Omańskiej. Powierzchnia: 82.880 km kw., z czego 87% przypada na emirat Abu Zabi.

       

      Ludność: populacja PZEA nie jest jednoznacznie określona. MFW szacuje ją na około 9,35 mln (2013), natomiast wg. Economist Intelligence Unit wynosi około 7,5 mln. Większość populacji PZEA stanowią obcokrajowcy (około 90%). W miastach PZEA, którego 4/5 powierzchni stanowią pustynie żyje 85% populacji. Największe miasta: Dubaj – 1,978 mln mieszkańców, Abu Zabi (stolica państwa) – 1,5 mln, Szarża - 983 tys., Al Ain - 530 tys. Największe grupy narodowościowe: Hindusi, Pakistańczycy, Bengalczycy, Filipińczycy, Egipcjanie, Sudańczycy, Palestyńczycy, Irańczycy. Największą zachodnią grupą narodowościową są Brytyjczycy. Rdzenni Emiratczycy stanowią między 10%-11% ludności kraju, a ludność arabska liczy ogółem  -  ok. 40%. Językiem oficjalnym jest arabski, lecz w praktyce językiem powszechnie używanym jest język angielski. W użyciu są również języki poszczególnych grup etnicznych (malayalam, hindi, urdu, farsi, tagalog i inne).

       

      1.2. Klimat

      Pustynny, na wybrzeżu (gdzie mieszka 85% ludności) ciepły i słoneczny w zimie (listopad - marzec), z temperaturami zbliżonymi do europejskiego lata, tj. 25-30 st. C w ciągu dnia), w pozostałych miesiącach gorący i  wilgotny (średnia temperatura w dzień - ok. 40 st. C). Średnia wieloletnia ilość dni z opadami na nizinach wynosi 5 dni. W górach ilość opadów jest większa i mają one często gwałtowny charakter.

       

      1.3. Główne bogactwa naturalne

      Głównymi zasobami naturalnymi PZEA są ropa naftowa (zasoby szacowane na 97,8 mld baryłek = 15,6 mld ton) oraz gaz ziemny (ok. 6.091 bln m. sześć. szacowanych zasobów), znajdujące się w 95% na terenie emiratu Abu Zabi. Rozmiary zasobów lokują PZEA w światowej czołówce producentów węglowodorów (w obu przypadkach 7 miejsce, 3,3% światowych zasobów ropy naftowej oraz 3,25% światowych zasobów gazu ziemnego).

       

      1.4. System walutowy, kurs i wymiana

      Gospodarka pieniężna państwa znajduje się pod ścisłą kontrolą Banku Centralnego PZEA. Waluta - dirham (AED), dzielący się na 100 filsów - w pełni wymienialna na waluty światowe; związana stałym kursem wymiany z dolarem USA (AED 3,67 = USD 1,00). W stosunku do innych walut  -  w tym również do euro  -  kurs dirhama jest płynny i zmienia się razem z kursem dolara USA do tych walut. Wymiana walut obcych na dirhamy i w drugą stronę nie stanowi problemu. Wymiany można dokonywać nie tylko w bankach czy hotelach, ale również w specjalnych punktach zajmujących się transferami pieniędzy za granicę oraz w większych supermarketach. W niektórych supermarketach można płacić w dolarach, euro lub walutach krajów ościennych.

       

      1.5. Religia

      Religia państwowa  -  islam, wyznawana przez ok. 96% ludności (85% sunnici, 15% szyici); poza tym chrześcijanie (w większości katolicy), hinduiści oraz inne wyznania narodów Azji Południowo-Wschodniej. W odniesieniu do wyznań nie-muzułmańskich istnieje pełna swoboda odbywania praktyk religijnych. W Abu Zabi i Dubaju sprawowane są nabożeństwa różnych wyznań chrześcijańskich w wielu językach  -  także w języku angielskim i francuskim. Nabożeństwa w języku polskim odbywają się tylko okazjonalnie.

       

      1.6. Infrastruktura transportowa

      PZEA posiada doskonałą stale powiększaną sieć dróg i autostrad (łącznie ponad 4.200 km), prowadzących również do Arabii Saudyjskiej i Omanu. Transport kolejowy nie istnieje, choć w toku są prace budowy linii łączącej centra przemysłowe na zachodzie kraju z ośrodkami miejskimi i portami w centrum (Abu Zabi, Jebel Ali, Dubai, Szarża), a w dalszej perspektywie także z portami na wschodnim wybrzeżu nad Oceanem Indyjskim. Wstępne zlecenie na zaprojektowanie, budowę i eksploatacje sieci kolejowej w PZEA uzyskał w marcu 2010 roku niemiecki koncern Deutsche Bahn. W II połowie 2010 roku powołana została spółka państwowa Etihad Rail odpowiedzialna za realizację projektu. Budowa 1.200 km sieci kolejowej rozpoczęła się w 2011 roku. Koszt projektu szacowany jest na 30 mld AED (8,17 mld USD). W grudniu 2015 roku emiracki Federalny Urząd Transportu przyznał certyfikaty bezpieczeństwa dla Etihad Rail, które umożliwią  rozpoczęcie działalności komercyjnej (kwota nakładów inwestycyjnych w I fazie w sieć kolejową to 11 mld AED). W Abu Zabi powstanie też metro. Na projekt przeznaczono 8 mld USD. Dubaj ogłosił 35 mega-projektów transportowych, które zostaną przedsięwzięte do 2020 roku, w tym: rozbudowa metra, dróg i miejskich kanałów wodnych.

       

      W PZEA doskonale rozwinięty jest transport lotniczy, obsługujący połączenia międzynarodowe (łącznie 43 lotniska). Istnieje 12 lotnisk przygotowanych technicznie do przyjęcia największych maszyn w transporcie międzykontynentalnym. Przewidywane jest, iż do 2020 roku sektor lotniczy dostarczy 32% PKB Dubaju oraz 750.000 miejsc pracy. Największe międzynarodowe porty lotnicze to Dubaj International Airport, który stał się największym portem lotniczym pod względem liczby obsługiwanych pasażerów w ciągu roku wyprzedzając londyński Heathrow (79 mln) i Abu Zabi International (ponad 23 mln pasażerów w 2015 roku). Inne lotnisko w Dubaju, Al Maktoum International Airport ma stać się częścią Dubai Aerotropolis (Dubai  World Central), centrum lotniczo-biznesowego, które ma pomieścić milion osób na powierzchnio 145 km2. W Abu Zabi budowany jest nowy Midfield Terminal Complex, dzięki któremu ruch pasażerski zwiększy się po 2017 roku. W Abu Zabi ma wzrosnąć do 30 mln rocznie. Największy spośród 5 przewoźników - Emirates Airlines - należy do największych pod każdym względem (ilość samolotów i pasażerów, obroty) linii lotniczych na świecie. Zakładając na przyszłość kluczową rolę Emiratów w transporcie międzykontynentalnym kontynuowana jest rozbudowa portu lotniczego Al Maktoum International w Jebel Ali, który w założeniu ma należeć do największych na świecie - zarówno pod względem liczby obsługiwanych pasażerów (docelowo 220 mln rocznie), jak i obrotów towarowych. Lotnisko w Jebel Ali, otwarte 27 czerwca 2010 roku, umożliwia rozwój transportu multimedialnego na wielką skalę, gdyż jest połączone linią kolejową z położonym niedaleko dużym, nowoczesnym i stale rozbudowywanym portem morskim o obecnej zdolności przeładunkowej 10,7 mln kontenerów um./rok oraz z oddanym pod koniec 2012 roku w emiracie Abu Zabi portem o zdolności przeładunkowej 37 mln t i 5 mln kontenerów um. rocznie. Lotnisko w Jebel Ali obsługuje obecnie już nie tylko loty cargo i loty samolotów VIP, ale również ruch pasażerski (faza początkowa). Port Jebel Ali jest jednym z największych centrów logistycznych na świecie - to 7 największy terminal kontenerowy w skali globalnej. Na etapie rozbudowy są dodatkowo 2 inne porty w Dubaju: Khalifa Port oraz DP World. Utworzone wokół portów i innych centrów logistycznych specjalne strefy ekonomiczne rosną rocznie w tempie dwucyfrowym w miarę jak PZEA staje się głównym miejscem importu do/eksportu z regionu, jak również lokalizacją działalności re-eksportowej. W PZEA funkcjonuje w sumie 21 portów, w tym 11 nowoczesnych portów pełnomorskich - 9 w Zatoce Perskiej i 2 na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego. Flota handlowa PZEA dysponuje 58 nowoczesnymi statkami oraz ponad tysiącem tzw. dhows, drewnianych statków obsługujących żeglugę kabotażową w całym regionie.

       

      1.7. Obowiązek wizowy

      W dniu 6 maja 2015 roku w Brukseli podpisano porozumienie o zniesieniu obowiązku wizowego między Unią Europejską a Państwem Zjednoczonych Emiratów Arabskich, stąd nowe uregulowania - które weszły w życie tymczasowo ale ze skutkiem natychmiastowym - obejmują także obywateli polskich. Nowe regulacje umożliwiają bezwizowy pobyt obywatela polskiego na terytorium PZEA do 90 dni w okresie 180 dni w celach: turystycznych, kulturalnych, naukowych, wizyt u rodziny i znajomych, czy też biznesowych. Ruch bezwizowy dotyczy posiadaczy następujących ważnych dokumentów podróży: paszportu, paszportu dyplomatycznego, paszportu służbowego i paszportu specjalnego, a więc nie dotyczy osób legitymujących się paszportami tymczasowymi. Wymogiem niezbędnym jest posiadanie paszportu ważnego co najmniej 6 miesięcy od daty wjazdu. Wyżej wymienione uregulowania dotyczące wjazdu nie obejmują pobytów w celu podjęcia pracy zarobkowej w PZEA.

       

      W przypadku zatrudnienia (a w niektórych emiratach również zakupu mieszkania) otrzymuje się wizę ważną 2 lata. Szczegółowe informacje o możliwości wjazdu obywateli polskich oraz uzyskania wiz do PZEA można znaleźć na stronie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PZEA lub w Ambasadzie PZEA w Warszawie.

       

      Władze PZEA nie stawiają przeszkód przy wjeździe osób z paszportami zawierającymi wizy wjazdowe Izraela lub inne ślady pobytu w tym kraju.

       

      Uwaga: Władze PZEA nie uznają polskich paszportów tymczasowych jako dokumentów uprawniających do wjazdu do PZEA. Paszporty te honorowane są jedynie do celu tranzytu lub wyjazdu z kraju.

       

      Generalnie system wizowy PZEA, obejmujący 16 rodzajów wiz wjazdowych i pobytowych w zależności od charakteru przyjazdu do tego kraju, opiera  się na systemie tzw. sponsoringu. Formalnie biorąc o wizę występuje nie osoba przyjeżdżająca do PZEA, lecz jej tamtejszy sponsor, biorący odpowiedzialność za tę osobę w czasie jej pobytu. Może to być biuro podróży, hotel, linia lotnicza, miejscowy obywatel, partner gospodarczy, instytucja administracji publicznej, wyższa uczelnia (w przypadku nauczycieli akademickich i studentów), firma zamierzająca zatrudnić danego cudzoziemca lub posiadający wizę długoterminową cudzoziemiec (ale tylko dla członków swej rodziny). Od II połowy 2009 roku działa w Warszawie Ambasada PZEA, której pion konsularny przejął te sprawy.

       

      W dniu 22 kwietnia 2012 roku podpisano między Polską a PZEA umowę o zniesieniu obowiązku wizowego dla posiadaczy paszportów dyplomatycznych, która weszła w życie.  

       

      1.8. Święta państwowe

      Jedynym oficjalnym świętem państwowym jest upamiętniające rocznicę powstania państwa w 1971 roku Święto Narodowe przypadające na dzień 2 grudnia, a innym świeckim świętem o stałej dacie jest Nowy Rok (1 stycznia). Pozostałe święta publiczne mają charakter religijny i są to święta ruchome, gdyż ich daty wyznaczane są przez obowiązujący w islamie rok księżycowy. Do najważniejszych z nich należą: Nowy Rok muzułmański (księżycowy), Urodziny Proroka, Al-Isra wa Al-Miraj, Eid Al-Fitr (zakończenie Ramadanu), Eid Al-Adha.

       

       

      System administracyjny


       

      2. System administracyjny

       

      Państwo Zjednoczonych Emiratów Arabskich jest federacją siedmiu emiratów, z których każdy jest monarchią absolutną, rządzoną tradycyjnie przez władców wywodzących się z określonego klanu/dynastii. Poszczególne emiraty mają duży zakres autonomii wewnętrznej  -  szczególnie w sprawach gospodarczych.

       

      Organem ustawodawczym państwa, decydującym o podstawach jego funkcjonowania jest siedmioosobowa Najwyższa Rada Federalna (NRF), której członkami są władcy poszczególnych emiratów. NRF wybiera prezydenta i wiceprezydenta Federacji. Biorąc pod uwagę dominującą ekonomiczną i ludnościową pozycję emiratów Abu Zabi i Dubaju, niepisaną zasadą jest, iż prezydentem Federacji jest władca Abu Zabi, a wiceprezydentem i premierem - władca Dubaju. Prezydent (w porozumieniu z NRF) mianuje premiera, który przedstawia prezydentowi do zaakceptowania proponowany skład rządu. Premier stoi na czele rządu federalnego, spełniającego główną funkcję wykonawczą. Na szczeblu emiratów funkcje o charakterze rządu lokalnego pełnią Rady Wykonawcze, mianowane przez poszczególnych władców.

       

      Parlament Federacji stanowi 40-osobowa Federalna Rada Narodowa (FRN), która jest organem doradczym i kontrolnym. Skład Rady jest w połowie mianowany bezpośrednio przez władców emiratów, a w połowie wybierany przez kolegia elektorów wytypowanych przez władców. FRN obraduje 4 razy w roku. Ostatnie wybory do FRN odbyły się we wrześniu 2015 roku. Przedstawiciele emiratów Abu Zabi i Dubaju mają w Federalnej Radzie Narodowej realne prawo veta. Podobne zgromadzenia o charakterze doradczym funkcjonują również na szczeblu poszczególnych emiratów.

       

      Sądownictwo, obejmujące Sąd Najwyższy i sądy pierwszej instancji, jest niezależne, oparte na prawie szaria (muzułmańskim). Członkowie Najwyższego Sądu Federalnego mianowani są przez Najwyższą Radę Federalną.

       

      Partie polityczne ani związki zawodowe nie istnieją z uwagi na prawny zakaz ich powoływania.

       

      Administracja gospodarcza obejmuje resorty gospodarcze na szczeblu rządu federalnego (w sumie 6) oraz departamenty właściwe dla spraw gospodarki i infrastruktury na szczeblu  emiratów. W poszczególnych emiratach ważną rolę odgrywają lokalne izby handlu i przemysłu (w każdym emiracie jest jedna - nie ma poza tym żadnych izb regionalnych czy branżowych). Stanowią one zarówno zrzeszenia przedsiębiorców (dla większości rodzajów działalności gospodarczej przynależność do izby jest obowiązkowa), jak i pełnią pewne funkcje administracyjno-urzędowe. Izby zapewniają poza tym m.in. takie usługi prawne, jak mediacja w sporach (nie arbitraż) czy ściąganie (egzekucja) przeterminowanych należności. Poza systemem mediacji spory wynikłe z działalności gospodarczej podlegają sądownictwu cywilnemu. System sądów gospodarczych znajduje się obecnie w fazie tworzenia.

       

      Wobec szczególnego znaczenia wydobycia i przeróbki ropy naftowej i gazu ziemnego - zarówno z punktu widzenia całego państwa, jak i dysponujących tymi surowcami emiratów - nadzór nad tym sektorem sprawują w poszczególnych emiratach specjalne autonomiczne organy. Np. w Abu Zabi i Szarży jest to Najwyższa Rada Naftowa. Zasiadają w niej w większości przedstawiciele rządzącej dynastii z władcą emiratu na czele (w Abu Zabi jest to szejk Khalifa Bin Zayed Al Nahyan, będący jednocześnie prezydentem PZEA, jak i władcą emiratu Abu Zabi).

       

      Gospodarka


       

      3. Gospodarka

       

      3.1. Ogólna charakterystyka sytuacji gospodarczej

      Narodowe priorytety rozwoju PZEA są wyrażone w oficjalnej Wizji 2021, zgodnie z którą rząd koncentruje się na 4 tematach stanowiących fundament rozwoju kraju, a mianowicie: edukacja, ochrona zdrowia, ekologiczne technologie i „ekonomia wiedzy”. Pod ich kątem tworzone są specjalne strefy ekonomiczne (np. TwoFour54 lub Dubai Design District) oraz fundusze pomocowe (np. Khalifa Fund), które mają oferować ułatwienia oraz dofinansowanie dla firm chcących rozwijać się w priorytetowych dziedzinach dając jednocześnie pracę młodym Emiratczykom.

       

      Pośrednimi celami polityki gospodarczej państwa są: dywersyfikacja struktury gałęziowej gospodarki oraz nadanie systemowi gospodarczemu cech nowoczesności. Zgodnie z oficjalnymi planami strategicznymi priorytety te mają Emiratom zapewnić do roku 2030 uniezależnienie się od koniunktury na światowym rynku ropy naftowej oraz oparcie struktury gospodarczo-społecznej państwa na dynamicznych gałęziach działających prorozwojowo: nowoczesnym przemyśle przetwórczym, wykorzystującym własne zasoby energetyczne i surowcowe (petrochemia, hutnictwo żelaza i aluminium, przemysł materiałów budowlanych) oraz szeroko rozumianych usługach (hotelarstwo, turystyka, transport morski i lotniczy, usługi finansowe), zdolnych do konkurowania na skalę międzynarodową. Do dziedzin tych dołączą również m.in. przemysł lotniczy i informatyka oraz  -co znamienne  -  energetyka jądrowa oraz energetyka oparta na odnawialnych źródłach energii. Rozwój ten ma być wspierany przez tworzony od podstaw przy współpracy z czołowymi ośrodkami nauki i techniki na świecie sektor naukowo-badawczy. Do 2020 roku energia atomowa ma stanowić 25% całości energii produkowanej w PZEA, gdy ukończone zostaną wszystkie 4 budowane reaktory. Rząd PZEA ogłosił rok 2016 “Rokiem Innowacji” oraz wyznaczył 7-letnią Narodową Strategię Innowacji, która ma spowodować, iż PZEA staną się jednym z najbardziej innowacyjnych krajów w skali globalnej do 2021 roku. Strategia opiewa 7 głównych dziedzin, tzn.: energia odnawialna, transport, edukacja, zdrowie, technologia, woda, przestrzeń kosmiczna. Na 2021 rok planowana jest bezzałogowa misja na Marsa PZEA. Ważnym przedsięwzięciem, które z pewnością wpłynie korzystnie na rozwój gospodarczy kraju jest organizacja Światowej Wystawy EXPO 2020 w Dubaju.

       

      W wytwarzaniu produktu globalnego brutto dominuje przemysł naftowo-gazowy (29,2%), po którym następują: usługi (prywatne i publiczne - 13,8%, przemysł przetwórczy (15%), handel ((9%), gastronomia i hotelarstwo (1,8%), budownictwo (10,7%), sektor  obrotu nieruchomościami (8,2%), transport i łączność (7,1%), rolnictwo (1,7%), sektor produkcji energii (1,6%) i usługi komunalne (1,9%). 

       

      Do roku 2008 realizacja wizji rozwoju przekładała się na dynamiczną działalność inwestycyjno-budowlaną. Była ona przejawem utrzymującej się od 6 lat doskonałej koniunktury gospodarczej, która oscylowała na granicy przegrzania (w 2008 roku stopę inflacji szacowano na ponad 14%). Jednakże w III kwartale 2008 roku głęboki spadek światowych cen ropy naftowej oraz ujawnienie się w całej pełni globalnego kryzysu kredytowego zmieniły całkowicie sytuację, w jakiej dotychczas funkcjonowała gospodarka PZEA. Dopływ środków finansowania działalności inwestycyjnej został w poważnym stopniu ograniczony. Działalność ta bowiem w znacznie większej mierze, niż mogłoby się to wydawać, oparta była na kredycie, z którego korzystał przede wszystkim sektor prywatny, ale również i inwestorzy realizujący zadania państwowe. Dochody z ropy naftowej po sfinansowaniu potrzeb sektora publicznego lokowano w większości za pośrednictwem funduszy majątku państwowego za granicą, co traktowane było m.in. jako zabezpieczenie egzystencji przyszłych pokoleń. Pod koniec 2009 roku aktywa zagraniczne PZEA szacowano ostrożnie na 600 mld USD (z uwzględnieniem kapitałów prywatnych), a rezerwy walutowe na 49,7 mld USD (187,9 mld AED, Bank Centralny PZEA, 2012). Jednocześnie działalność inwestycyjna i konsumpcja finansowane były w większości poprzez inwestycje zagranicznego kapitału na giełdach w Dubaju i Abu Zabi oraz z kredytów zaciąganych za granicą, co umożliwiał doskonały rating emirackich kredytobiorców w obliczu stale rosnących światowych cen ropy naftowej i cen nieruchomości w PZEA. W efekcie Emiraty stały się największym międzynarodowym dłużnikiem spośród krajów Zatoki: na koniec 2011 roku zadłużenie zagraniczne PZEA szacowano na ok. 158 mld USD. Na koniec roku 2013 było to już 167,9 mld USD.

       

      Załamanie się światowego systemu kredytowego i odpływ ok. 137 mld USD z emirackich giełd za granicę (podobnie jak w innych „gospodarkach wschodzących") przy jednoczesnej wstrzemięźliwości rodzimych banków do udzielania kredytów (zresztą zjawisko ogólnoświatowe) stały się źródłem tzw. braku płynności czyli ograniczonej dostępności  środków finansowych na działalność inwestycyjną. Nie bez znaczenia było również wstrzymanie napływu kapitałów z Rosji, które dotychczas stanowiły 26% inwestycji w nieruchomościach. Spośród dwóch emiratów decydujących o obliczu gospodarki kraju   -  Abu Zabi i Dubaju  -  zjawiska te dotknęły przede wszystkim Dubaj. Nie ma on liczących się dochodów z ropy, lecz głównie z budownictwa i handlu nieruchomościami oraz usług turystycznych i finansowych, a także z obsługi transportu międzynarodowego (linie żeglugowe, porty, lotnictwo cywilne). Dekoniunktura w gospodarce światowej i wzrost kursu dolara amerykańskiego (a zatem i związanego z nim sztywnym kursem emirackiego dirhama) w stosunku do większości innych walut spowodowały spadek popytu właśnie w gałęziach decydujących o rozwoju Dubaju. Z konieczności doszło tam do ograniczenia działalności inwestycyjnej - głównie na  rynku nieruchomości oraz w odniesieniu do większych przedsięwzięć o charakterze prestiżowym (jak projekt Dubai World- budowy wysp na kształt mapy świata). Nie miało to natomiast większego wpływu na realizowane przez sektor publiczny wielkie inwestycje infrastrukturalne o dużym znaczeniu ogólnogospodarczym - przede wszystkim w transporcie (metro, linie tramwajowe, mosty, autostrady, węzły komunikacyjne, tabor autobusowy, lotniska i porty czy związane z nimi specjalne strefy ekonomiczne), ale również w energetyce (elektrownie i linie przesyłu energii)  - wobec zagrożenia, iż mogłyby się one stać wąskimi gardłami wzrostu gospodarczego Dubaju i sąsiednich emiratów. Wyrazem trudnej sytuacji finansowej Dubaju było wystąpienie w listopadzie 2009 roku państwowego holdingu Dubai World, który zwrócił się do wierzycieli dwóch spośród kontrolowanych przez niego spółek deweloperskich o odroczenie płatności zadłużenia szacowanego na kwotę 26,2 mld USD (według niezależnych analityków wynoszącego nawet 47 mld USD). Sytuacja ta potwierdziła, iż środki zaradcze podjęte przez rząd PZEA i Bank Centralny nie były wystarczająco skuteczne. Natychmiastowe uruchomienie nieograniczonej gwarancji depozytów bankowych ze strony rządu federalnego oraz pomoc finansowa ze strony emiratu Abu Zabi w postaci wykupu obligacji wyemitowanych przez władze Dubaju, opiewających na łączną kwotę 25 mld USD przyczyniły się do stopniowego uspokojenia rynków. Potwierdzeniem pozyskania ponownego zaufania międzynarodowych rynków dla Emiratów było zawarcie w marcu 2011 roku umów dotyczących spłat zadłużenia ze wszystkimi wierzycielami Dubai World. Transakcja dotycząca zrestrukturyzowania długu wynoszącego 25 mld USD została podzielona na dwa etapy. W pierwszej fazie, w ciągu pięciu lat, zostanie wypłacona wierzycielom kwota 4,4 mld USD, w drugiej natomiast nastąpi wypłata 10,3 mld USD (w ciągu ośmiu lat) przy stałym oprocentowaniu 2,4%. Powyższe kwoty obejmują dług wobec banków, podczas gdy pozostałe zadłużenie istnieje wobec rządu Dubaju.

       

      Dla podejmowania kroków mających zapobiec negatywnemu oddziaływaniu sytuacji w gospodarce światowej na gospodarkę Emiratów utworzony został rządowy komitet kryzysowy, w którego skład weszli ministrowie finansów i gospodarki oraz gubernator Banku Centralnego. Zadaniem komitetu jest monitorowanie sytuacji przede wszystkim w instytucjach finansowych oraz formułowanie stosownych zaleceń dla rządu. Dla pobudzenia napływu kapitałów do systemu bankowego rząd udzielił za pośrednictwem Banku Centralnego gwarancji na wszelkie depozyty w emirackich bankach w pełnej ich wysokości. Jednocześnie skonsolidowano dwa banki inwestycyjne z Abu Zabi i dwa z Dubaju w jeden potężny Emiracki Bank Rozwoju, za którego pośrednictwem zasilono cały sektor bankowy kwotą niemal 33 mld USD. Bank Centralny wykupił również obligacje emiratów Dubaj i Abu Zabi na łączną sumę 30 mld USD. Dla ułatwienia dostępności kredytu Bank Centralny obniżył także bazowe stopy procentowe. Jest również opcja, iż w razie konieczności, aktywa ulokowane obecnie przez emirackie fundusze majątku państwowego za granicą zostaną w znacznej mierze udostępnione bankom i inwestorom w kraju.

       

      Kłopoty finansowe Dubaju od początku ich wstąpienia nie leżały w interesie Abu Zabi, gdyż wpływały zarówno na wizerunek całej federacji, jak i samego Abu Zabi. Jednakże drastyczny spadek cen ropy i światowy kryzys kredytowy nie wpłynęły w gruncie rzeczy na realizację planów inwestycyjnych Abu Zabi, najsilniejszego gospodarczo spośród emiratów, w którym powstaje większa część produktu globalnego PZEA (64% PKB). Na ten emirat przypada m.in. 95% wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego całego kraju. Zasobność finansowa Abu Zabi (gdzie zarejestrowane są największe na świecie fundusze majątku państwowego, w tym ADIA) stanowi obecnie filar, na którym opiera się system gospodarczy Emiratów i regulująca go polityka gospodarcza. Pozytywnym czynnikiem oceny wiarygodności kredytowej PZEA jako państwa były zawsze posiadane przez Abu Zabi ogromne zasoby ropy naftowej i gazu. Obecnie spadające ceny ropy naftowej odciskają zatem istotne piętno na wynikach gospodarczych kraju. Wzrost gospodarczy emiratu Abu Zabi na rok 2016 szacowany jest na 2,7%, co stanowi spadek w porównaniu do roku 2015 (3,1%). Ostrożnie ocenia się, iż poziom wzrostu emirackiego PKB w 2016 roku pozostanie na poziomie 2,7% -3,0%, o ile nastąpi minimalny wzrost cent ropy naftowej w 2016 roku (ostatnie szacunki MFW to tylko 2,6%). Nie spodziewa się zmian poziomu wzrostu dla emiratu Dubaju (4,5%), w którym dochody z sektora wydobywczego są minimalne. Warto zauważyć, iż spadki cen ropy nie wpływają też znacząco na plany inwestycyjne PZEA. Brak bardziej gwałtownych reakcji PZEA i rynków międzynarodowych spowodowany jest głównie świadomością o ulokowaniu przez instytucje finansowe PZEA ogromnej bazy zasobów kapitałowych za granicą, co stanowi solidny bufor zabezpieczenia finansowego. Wartość ulokowanych za granicą aktywów emirackich inwestorów instytucjonalnych przewyższa zadłużenie zagraniczne PZEA niemal czterokrotnie. Należy wskazać, iż polityka fiskalna PZEA nie uwzględnia całości dochodów pochodzących ze sprzedaży węglowodorów. Część z nich nie jest wykazywana jako dochody bieżące, lecz wpłacana bezpośrednio na rachunki depozytowe. Podobne działania dotyczą dochodów kapitałowych przynoszonych przez inwestycje zagraniczne. Od czasu ostatniego globalnego kryzysu ekonomicznego, do roku 2011 budżet PZEA wykazywał straty. W 2014 roku odnotowano jednak zysk w wysokości 7,8% PKB w cenach realnych by w roku 2015, jak potwierdziły wcześniejsze analizy odnotować spadek do wartości ujemnej: -3,4% PKB głównie w związku z niskimi cenami ropy.

       

      Drastyczny spadek dochodów z eksportu ropy, pogorszenie stanu gospodarki ChRL oraz zapoczątkowane już cięcia wydatków publicznych antycypuje, iż deficyt budżetowy w 2016 roku osiągnie poziom 7,5% PKB (w 2015 to 4%). Wprowadzono już m.in. także ograniczenie subsydiowania cen paliw i energii, wzrasta cena wody, planuje się wprowadzenie do 2018 roku podatku VAT. Jednakże istotne ograniczenia wydatków negatywnie implikują perspektywy utrzymania wzrostu gospodarczego.    

         

      Na rok 2016 uchwalono budżet w wysokości 56 mld AED, o 3,5% wyższy niż w roku poprzednim. Przewiduje się wzrost przychodów do skarbu państwa. Systematycznie, od roku 2013 zwiększa się skonsolidowane wydatki budżetowe. Przeważająca część wydatków na 2016 rok została przeznaczona na sektory, takie jak: edukacja  (21,2%), rozwój społeczny (15,5%), usługi publiczne (11,1%) oraz opieka zdrowotna (7,9%). Pozostała część została przydzielona do sektorów takich jak: bezpieczeństwo publiczne, sektor mieszkaniowy,  ochrona środowiska oraz kultura.

       

      Planowany podział wydatków na 2016 rok jest następujący: wydatki socjalne - 49%, wydatki na sektor publiczny - 41%, infrastruktura i sektor ekonomiczny - 3,7%, aktywa finansowe - 3,2%, wydatki rządowe - 2,1%. Nieprzerwanie dodatnie saldo wykazuje bilans obrotów bieżących. W 2015 roku stanowił 10% PKB. Trend relacji bilansu obrotów bieżących do PKB od roku 2012 jest malejący.

       

      Wobec mniejszej aktywności gospodarczej oraz dzięki wzrostowi kursu dolara USA, a w ślad za nim, kursu emirackiego dirhama, zmalało zagrożenie inflacją, która po roku 2006 osiągnęła poziom dwucyfrowy, dochodząc według szacunków w roku 2008 do 14,4%. W latach 2012-2013 poziom inflacji oscylował między 0% a 2%. Od 2014 roku inflacja rośnie szybciej, jednak wciąż w sposób kontrolowany. We wrześniu 2015 roku wynosiła ona 4,3%.  Wzrost inflacji nie wpływa korzystnie na branżę budowlano-konstrukcyjną w kraju, determinuje też wzrost kosztów produkcji.

       

      Ocena perspektyw rozwojowych gospodarki PZEA na 2016 rok nie jest więc negatywna, w kręgach decyzyjnych dominuje bowiem umiarkowany optymizm. W żadnym wypadku nie oczekuje się kolejnego etapu recesji, choć trwają ku temu przygotowania koncepcyjno-planistyczne. Co prawda MFW obniżył wskaźnik przewidywanego wzrostu z 4,5% PKB dla roku 2015 do 3,15%  i  2,6% na 2016 rok, lecz wciąż jest to poziom stabilnego wzrostu.

       

      Kluczową rolę w rozwoju gospodarczym Emiratów odgrywa wymiana handlowa z zagranicą. W relacji do PKB eksport stanowi trwale ok. 70%, a import ponad 51% (potwierdzają to wstępne szacunki za 2015 rok). Dzięki dużemu reeksportowi obroty handlowe z zagranicą wykazują dodatnie saldo, choć spadające ceny ropy wpływają na nie negatywnie. Pozwoliło to pokryć znaczny deficyt bilansu usług, transferów i dochodów od inwestycji, pozostawiając jeszcze nadwyżkę bilansu obrotów bieżących. Ok. 50% wartości eksportu przypada na ropę naftową, gaz ziemny i produkty pochodzenia wydobywczego (oznacza to, iż udział środków pochodzących z eksportu węglowodorów w PKB PZEA osiągnął poziom 29,2%), 30-33% to reeksport towarów importowanych, a 20% przypada na eksport pozostały, z którego 4/5 pochodzi ze specjalnych stref ekonomicznych. Eksport ropy naftowej skierowany jest głównie do Japonii, Korei Południowej, ChRL i innych państw Azji Wschodniej. Główny przedmiot nie-węglowodorowego eksportu PZEA to aluminium hutnicze, którego Emiraty są czołowym eksporterem na świecie. Drugą ważną pozycją w tej grupie jest złoto, będące czołową pozycją reeksportu: przez Dubaj przechodzi 10% światowych obrotów tym metalem. Główni odbiorcy emirackiego eksportu to Japonia (24%), Korea Południowa (9%), Tajlandia (5%), Indie (4,8%) i Iran. Import pochodzi głównie z Chin (13%), Indii (10%), USA (8,7%), Japonii (6,1%), Niemiec (ok. 6%), oraz Wielkiej Brytanii (5,3%), Włoch (4,6%) i Turcji.

       

      Dla nadania odpowiedniego impulsu rozwojowego kraje Rady Współpracy Państw Zatoki  -  a wśród nich i PZEA -  uznały za niezbędne zintegrowanie swych gospodarek w jeden system na wzór Unii Europejskiej. Oznacza to utworzenie wspólnego rynku towarów, usług, kapitału i siły roboczej oraz unii walutowej. Dojście do tych celów nie będzie procesem łatwym. Członkowie RWPZ to kraje o gospodarkach strukturalnie do siebie podobnych, nie komplementarnych, a raczej konkurencyjnych (na handel między nimi przypada tylko 7% ich obrotów, mimo ich taryfowego uprzywilejowania w ramach porozumienia GAFTA), często związanych indywidualnymi umowami z krajami trzecimi. Gospodarki te są w ogromnym stopniu uzależnione od siły roboczej pochodzącej z krajów, które nie są członkami RWPZ. Trudno zatem np. zastosować do tych cudzoziemców  postanowienia o wspólnym rynku pracy. Trudności w procesie integracyjnym obrazuje rezygnacja w 2009 roku PZEA z  przystąpienia do unii walutowej. Był to protest przeciwko umiejscowieniu organów zarządzających RWPZ w Arabii Saudyjskiej, a nie w Emiratach. Posunięcie to zostało odebrane jako nieprzyjazny krok polityczny, nie uwzględniający faktu, iż PZEA są największym centrum finansowym na Półwyspie Arabskim o niekwestionowanym znaczeniu globalnym oraz tego, iż dotychczas nie została na ich terytorium ulokowana żadna z agend RWPZ. Od  szczytu z grudnia 2013 roku szefów państw tej unii nasilają się głosy akceleracji procesu utworzenia unii walutowej zwłaszcza w świetle aktualnej eskalacji niestabilności politycznej w krajach arabskich.

       

      3.2. Relacje gospodarcze z UE

      Podobieństwo struktur gospodarczych krajów RWPZ jest natomiast ułatwieniem w wypracowaniu wspólnych stanowisk negocjacyjnych w rozmowach na temat umowy o wolnym handlu z Unią Europejską, którą kraje RWPZ (włącznie ze PZEA) negocjują blokiem. Negocjacje te toczą się już od ponad 20 lat, a w ostatnich latach wydawały się dobiegać do efektywnego końca. Krajom RWPZ bardzo zależy na podpisaniu umowy, gdyż ich handel z Unią Europejską - największym partnerem handlowym - cechuje się dużą nierównowagą: unijny eksport do krajów RWPZ przewyższa o 188% import z tych krajów. W 2015 roku eksport z UE do państw RWPZ wyniósł 99,6 mld EURO, natomiast eksport RWPZ do UE to 51,4 mld EURO. W przypadku PZEA dysproporcja ta jest jeszcze większa: wartość importu z obszaru UE jest większa od emirackiego eksportu ponad pięciokrotnie (eksport z UE - 42,8 mld EURO, import z UE 8,1 mld EURO). Kraje RWPZ liczą na uzyskanie dostępu do rynku europejskiego dla produktów swych nowobudowanych gałęzi przemysłu, co zlikwidowałoby ich uzależnienie od monokulturowego eksportu naftowo-gazowego. Wprawdzie do uzgodnienia pozostały już bardzo nieliczne kwestie, lecz negocjacje zostały w końcu 2008 roku zawieszone na wniosek strony arabskiej, która nie widzi uzasadnienia dla bardzo sztywnego stanowiska strony europejskiej w niektórych sprawach mających charakter postulatów politycznych postrzeganych przez RWPZ za mieszanie się w jej sprawy wewnętrzne. W tej sytuacji termin  ostatecznego podpisania umowy pozostaje w dalszym ciągu nieokreślony.

       

      3.3. Główne wskaźniki makroekonomiczne

       

      Wyszczególnienie

      2011

      2012

      2013

      2014*

      2015*

      2020*

      PKB, wartość globalna – nominalna

       (mld USD)

      347,454

      372,314

      402,340

      401,647

      363,707

      502,258

      Deflator PKB

      129,2

      132,3

      135,9

      130,9

      115

      132,7

      PKB/1 mieszk. - nominalnie (tys. USD)

      40,817

      42,463

      44,551

      43,179

      37,962

      45,341

      Tempo wzrostu PKB (realne - w %)

      4,885

      4,678

      5,200

      3,605

      3,154

      4,061

      Relacja nadwyżki finansów publicznych do PKB (w %)

      8,2

      14,4

      13,5

       7,8

      -3,4

      5,2

      Relacja całkowitego zadłużenia rządu brutto do PKB (w %)

      17,606

      17,086

      11,656

      12,071

      14,745

      16,482

      Stopa inflacji (w %)

      0,3

      0.6

      1,05

      2,2

      4,22

      5,26

      Stopa bezrobocia (w %)**

      14,7%

      13,6%

      15,6%

      14,2%

      b/d

      b/d

      Obroty handlu zagranicznego

      (mln USD)

      425,2

      465,2

      487,8

      486,6

      b/d

      b/d

      Eksport (% zmian)

      20,1

      15,2

      11,1

      4,6

      8,4

      9,4

      Import (% zmian)

      10,3

      11,3

      15,6

      13,4

      5,1

      10

      Relacja nadwyżki obrotów bież. bilansu płatniczego do PKB (w %)

      14,7

      18,5

      16

      12,1

      5,3

      6,6

      Relacja inwestycji ogółem do PKB (w %)

      22,7

      22,5

      22,6

      23,1

      22,9

      26,1

      Roczny napływ zagr. inwestycji bezpośrednich (mld USD)

      7,679

      9,602

      10,488

      13

      b/d

      b/d

      Roczny odpływ zagr. inwestycji bezpośrednich (mld USD)

      2,178

      2,536

      2,905

      b/d

      b/d

      b/d

      Skumulowana wartość zagranicznych inwestycji bezpośrednich w P PZEA (mld USD)

      85,406

      95,008

      105,496

      b/d

      b/d

      b/d

       

       

      *prognoza, ** dotyczy obywateli PZEA, wobec cudzoziemców nie prowadzi się statystyk, gdyż nie korzystają z państwowego systemu wsparcia osób bezrobotnych.

       

       

      Dwustronna współpraca gospodarcza


       

      4. Dwustronna współpraca gospodarcza

       

      4.1.Gospodarcze umowy dwustronne

      Polska i PZEA zawarły pięć umów dwustronnych o charakterze gospodarczym. Są to:

      - Umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania;

      - Umowa o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji;

      - Umowa o współpracy w komunikacji lotniczej.

      - Umowa o współpracy gospodarczej.

      - Umowa o współpracy w dziedzinie turystyki (podpisana w dniu 8 czerwca 2015 roku).

       

      W dniu 7 lutego 2013 rok w Warszawie zostało podpisane porozumienia o współpracy dwustronnej między Komisją Nadzoru Finansowego a jej emirackim odpowiednikiem Securities & Commodities Authority. W dniu 11 grudnia 2013 roku w Abu Zabi podpisany został Protokół między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Zjednoczonych Emiratów Arabskich zmieniający Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Zjednoczonych Emiratów Arabskich w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku sporządzoną w Abu Zabi dnia 31 stycznia 1993 roku oraz Protokół sporządzony w Abu Zabi dnia 31 stycznia 1993 roku.

       

      W dniu 8 czerwca 2015 roku w Warszawie podpisano 

      - Memorandum o porozumieniu między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Zjednoczonych Emiratów Arabskich w sprawie współpracy w dziedzinie szkolnictwa wyższego i badań naukowych;

      - List intencyjny między Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi Rzeczypospolitej Polskiej a Ministrem Środowiska i Zasobów Wodnych Zjednoczonych Emiratów Arabskich o rozwoju wzajemnej, współpracy w dziedzinie rolnictwa i bezpieczeństwa żywności, współpracy naukowo-badawczej i rynków rolnych;

      - Memorandum o Porozumieniu o współpracy w dziedzinie innowacji oraz małej i średniej przedsiębiorczości.

       

      Umowy te oraz w/w porozumienia stanowią ważną podstawę rozwoju handlu i inwestycji między obydwoma krajami.

       

      4.2. Handel zagraniczny

      Państwo Zjednoczonych Emiratów Arabskich jest obecnie (dane za 2015 rok) największym partnerem handlowym Polski na obszarze krajów skupionych w ramach Rady Współpracy Państw Zatoki obejmującej: PZEA, Arabię Saudyjską, Bahrajn, Kuwejt, Oman i Katar[1]

       

      Obroty dwustronne ze PZEA stanowią 46,3% (w 2014 roku - 54,9%) ogółu obrotów z krajami członkowskimi Rady Współpracy Państw Zatoki, przy czym po stronie polskiego eksportu ta dominacja jest jeszcze wyraźniejsza. Eksport do PZEA stanowi 48,9 %( w 2014 roku - 55,4%) ogółu dostaw na obszar krajów RWP - a dodatnie saldo wymiany handlowej z tymi krajem stanowi 52,92% (w 2014 roku - 55,92%) dodatniego salda obrotów Polski z krajami RWPZ.

       

       Obroty handlowe PZEA-Polska za 2015 roku w zestawieniu z innymi państwami RWPZ

       

      Nazwa

      Eksport [USD]

      Import USD]

      Obroty [USD]

      Saldo [USD]

      Udział [%]

      Eksport

      Udział [%] Import

      Udział [%] Obroty

      ARABIA SAUDYJSKA

      632 133 637

      179 788 151

      811 921 788

      452 345 486

      39,7

      49,8

      41,6

      BAHRAJN

      19 805 498

      25 804 087

      45 609 585

      -5 998 589

      1,2

      7,1

      2,3

      KATAR

      49 321 939

      19 047 620

      68 369 559

      30 274 319

      3,1

      5,3

      3,5

      KUWEJT

      70 809 851

      423 216

      71 233 067

      70 386 635

      4,4

      0,1

      3,6

      OMAN

      41 781 836

      9 204 826

      50 986 662

      32 577 010

      2,6

      2,5

      2,6

      PAŃSTWO ZJEDNOCZONYCH  .EMIRATÓW ARABSKICH

      778 125 747

      126 720 830

      904 846 577

      651 404 917

      48,9

      35,1

      46,3

      RAZEM

      1 591 978 508

      360 988 730

      1 952 967 238

      1 230 989 778

      100

      100

      100

       

      Źródło: Insigos, Ministerstwo Gospodarki, luty 2016 rok

       

       

      Obroty handlowe PZEA-Polska i ich dynamika za 2015 rok w porównaniu z 2014 rokiem

      i w zestawieniu z innymi państwami RWPZ

       

       

      2015 rok [USD]

      2014 rok [USD]

      Dynamika [%]

      Nazwa

      Eksport

      Import

      Obroty

      Saldo

      Eksport

      Import

      Obroty

      Saldo

      Eksport 2015 rok

      Import 2015 rok

      Obroty 2015 rok

      ARABIA SAUDYJSKA

      632 133 637

      179 788 151

      811 921 788

      452 345 486

      693 752 765

      61 039 598

      754 792 363

      632 713 167

      91

      295

      108

      BAHRAJN

      19 805 498

      25 804 087

      45 609 585

      -5 998 589

      27 788 186

      70 301 028

      98 089 214

      -42 512 842

      71

      37

      46

      KATAR

      49 321 939

      19 047 620

      68 369 559

      30 274 319

      53 575 780

      16 423 250

      69 999 030

      37 152 530

      92

      116

      98

      KUWEJT

      70 809 851

      423 216

      71 233 067

      70 386 635

      68 783 385

      3 358 391

      72 141 776

      65 424 994

      103

      13

      99

      OMAN

      41 781 836

      9 204 826

      50 986 662

      32 577 010

      64 826 263

      12 867 427

      77 693 690

      51 958 836

      64

      72

      66

      PAŃSTWO ZJEDN. EMIRATÓW ARABSKICH

      778 125 747

      126 720 830

      904 846 577

      651 404 917

      1 127 485 180

      162 264 300

      1 289 749 480

      965 220 880

      69

      78

      70

      RAZEM

      1 591 978 508

      360 988 730

      1 952 967 238

      1 230 989 778

      2 036 211 559

      326 253 994

      2 362 465 553

      1 709 957 565

           

       

      Źródło: Insigos, Ministerstwo Gospodarki, luty 2015 rok

       

      Polski eksport, liczony w dolarach USA, zmniejszył się w roku 2015 o 30,99% w stosunku do tego samego okresu w roku 2014. Eksport rzędu 778 mln USD i import wartości 127 mln USD zapewniły również największe dodatnie saldo polskiego handlu z krajami tego obszaru, które wyniosło 905 mln USD. Powyższe rozmiary obrotów kwalifikują Polskę jako średniej wielkości partnera handlowego Emiratów wśród krajów Unii Europejskiej. Pod tym względem  -  zarówno w zakresie eksportu, jak i importu - osiągnęliśmy pozycję takich krajów jak Szwecja czy Austria, a wyprzedziliśmy górujące dotychczas nad nami Czechy i Węgry.

       

      Struktura wymiany towarowej Polska – PZEA w 2015 roku

      Kod

      Sekcje CN

      Eksport [USD]

      Import [USD]

      Obroty [USD]

      Saldo [USD]

      Udział [%] Eksport

      Udział [%] Import

      Udział [%] Obroty

      I

      ZWIERZĘTA ŻYWE; PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO

      9 168 523

      555

      9 169 078

      9 167 968

      1,2

      0

      1

      II

      PRODUKTY POCHODZENIA ROSLINNEGO

      2 170 897

      5 384 449

      7 555 346

      -3 213 552

      0,3

      4,2

      0,8

      III

      TŁUSZCZE, OLEJE POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO I ROSLINNEGO; PROD. ICH ROZKŁADU

      223

      0

      223

      223

      0

      0

      0

      IV

      GOTOWE ARTYKUŁY SPOŻ.; NAPOJE BEZALKOHOL., ALKOHOL I OCET; TYTOŃ

      65 240 438

      396 960

      65 637 398

      64 843 478

      8,4

      0,3

      7,3

      V

      PRODUKTY MINERALNE

      2 726 688

      48 692

      2 775 380

      2 677 996

      0,4

      0

      0,3

      VI

      PRODUKTY PRZEMYSŁU CHEMICZNEGO I PRZEMYSŁÓW POKREWNYCH

      30 186 296

      946 319

      31 132 615

      29 239 977

      3,9

      0,7

      3,4

      VII

      TWORZYWA SZTUCZNE I WYROBY Z NICH; KAUCZUK I WYROBY Z KAUCZUKU

      13 820 027

      26 601 481

      40 421 508

      -12 781 454

      1,8

      21

      4,5

      VIII

      SKÓRY; WYROBY Z NICH; ART. PODRÓŻNE,TORBY ,POJEMNIKI

      763 852

      126 744

      890 596

      637 108

      0,1

      0,1

      0,1

      IX

      DREWNO I WYROBY Z NIEGO; WYROBY Z KORKA, SŁOMY, ESPARTO; WYR. KOSZYKARSKIE

      2 698 986

      5 952

      2 704 938

      2 693 034

      0,3

      0

      0,3

      X

      SCIER DRZEWNY LUB Z INNEGO WŁÓKNISTEGO MAT. CELULOZOWEGO; PAPIER I TEKTURA

      12 216 700

      96 281

      12 312 981

      12 120 419

      1,6

      0,1

      1,4

      XI

      MATERIAŁY I WYROBY WŁÓKIENNICZE

      23 316 341

      2 898 303

      26 214 644

      20 418 038

      3

      2,3

      2,9

      XII

      OBUWIE, NAKRYCIA GLOWY, PARASOLE, LASKI, PIÓRA, SZTUCZNE KWIATY

      1 173 115

      33 547

      1 206 662

      1 139 568

      0,2

      0

      0,1

      XIII

      WYROBY Z KAMIENI GIPSU, CEMENTU, AZBESTU, MIKI ITP; WYROBY CERAMICZNE,SZKŁO

      8 362 675

      2 643 853

      11 006 528

      5 718 822

      1,1

      2,1

      1,2

      XIV

      PERŁY; METALE I KAMIENIE SZLACHETNE I PÓŁSZLACHETNE; SZTUCZNA BIŻUTERIA

      748 807

      193 128

      941 935

      555 679

      0,1

      0,2

      0,1

      XV

      WYROBY NIESZLACHETNE I WYROBY Z METALI NIESZLACHETNYCH

      40 184 678

      71 161 270

      111 345 948

      -30 976 592

      5,2

      56,2

      12,3

      XVI

      URZĄDZENIA MECHANICZNE I ELEKTRYCZNE; DO REJESTRACJI I ODBIORU DŻWIĘKU

      503 073 935

      14 853 941

      517 927 876

      488 219 994

      64,7

      11,7

      57,2

      XVII

      POJAZDY, STATKI POWIETRZNE, JEDNOSTKI PŁYWAJĄCE I WSPÓŁDZIAŁ. URZĄDZENIA

      18 057 822

      173 924

      18 231 746

      17 883 898

      2,3

      0,1

      2

      XVIII

      PRZYRZĄDY, APARATY OPTYCZNE, KINEMATOGRAF.,POMIAROWE,MEDYCZNE,ZEGARKI,IN

      5 484 264

      696 318

      6 180 582

      4 787 946

      0,7

      0,5

      0,7

      XIX

      BROŃ I AMUNICJA; CZĘSCI I AKCESORIA

      3 225

      0

      3 225

      3 225

      0

      0

      0

      XX

      WYROBY RÓŻNE

      38 264 872

      218 239

      38 483 111

      38 046 633

      4,9

      0,2

      4,3

      XXI

      DZIEŁA SZTUKI, PRZEDMIOTY KOLEKCJONERSKIE

      83 143

      2 158

      85 301

      80 985

      0

      0

      0

      XXII

      POZOSTAŁE

      380 240

      238 716

      618 956

      141 524

      0

      0,2

      0,1

      XXIII

      PCN NIEZNANE LUB BŁĘDNE

      0

      0

      0

      0

      0

      0

      0

      RAZEM

      RAZEM

      778 125 747

      126 720 830

      904 846 577

      651 404 917

      100

      100

      100

       

      Struktura towarowa importu z Emiratów zdominowana jest przez dostawy aluminium hutniczego, który pozostał główną pozycją w naszym imporcie (56,2% importu ogółem). Drugą większą grupę towarową stanowią tworzywa sztuczne - 21%. a kolejną urządzenia mechaniczne, elektryczne (do rejestracji i odbioru dźwięku), optyczne - 11,7%. Inne istotne grupy towarowe to produkty pochodzenia roślinnego, materiały i wyroby włókiennicze oraz wyroby z kamienia, gipsu i cementu.

       

      Znacznie bardziej urozmaicony jest polski eksport, w którego strukturze towarowej zachodzą korzystne zmiany. Pierwszą pozycję (64,7%) utrzymała grupa urządzeń mechanicznych, elektrycznych i narzędzi, co świadczy, że procentowy wywóz z Polski tego asortymentu wzrósł dynamicznie w porównaniu do 2014 roku. W dalszej kolejności - 8,4% eksportu przypadło na gotowe towary spożywcze, alkohole i używki (tytoń); - 5,2% na metale nieszlachetne i wyroby z nich (głównie stal i żeliwo); - wyroby różne - 4,9%; - 3,9% eksportu przypadło na szeroko rozumiane wyroby chemiczne, a na kolejnych pozycjach znalazły się: - materiały i wyroby włókiennicze - 3%; - pojazdy, statki, jacht – 2,3%;  Inne istotne grupy towarowe to produkty pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, produkty mineralne, tworzywa sztuczne i wyroby z nich, drewno i wyroby z niego (w tym meble), wyroby z kamienia, cementu, azbestu oraz przyrządy i aparatura optyczna, pomiarowa, medyczna. Listę większych pozycji eksportowych zamykają metale i kamienie szlachetne oraz sztuczna biżuteria.

       

      Przy założeniu utrzymania się tych tendencji rozwoju globalnej sytuacji gospodarki światowej można szacować, iż obroty te w roku 2016 mogą osiągnąć analogiczną jak w 2015 roku wartość na poziomie ok. 1 - 1,2 mld. USD, na co złoży się eksport z Polski w wysokości 1 mld USD i import rzędu 200 mln USD przy dodatnim saldzie obrotów  wysokości 800 mln USD.

       

      Najwięksi polscy eksporterzy: Action S.A., ABC Data S.A., Euro-Net Sp. z o.o., Imperial Tobacco Polska S.A., Komsa Polska Sp. z o.o., Ferrero Polska Sp. z o.o., SGL Karbon Polska S.A..

       

      Najwięksi polscy importerzy: Uniwheeles Poland Sp. z o.o., Ronal-Polska Sp. z o.o., Sapa Aluminium Sp. z o.o., , Aliplast Extrusion Sp. z o.o., Electrolux Poland Sp. z o.o.

       

      4.3. Inwestycje

       

      Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne wypływające z PZEA, zgodnie z danymi Ministerstwa Gospodarki PZEA, wyniosły 72 mld $ w 2015 roku. Udział BIZ wypływających z PZEA w BIZ w skali globalnej stanowił w 2015 roku aż 38% BIZ wypływających ogółem na świecie.

       

      Koszyk inwestycyjny PZEA był zróżnicowany. Działania inwestycyjne w 2015 roku związane były głównie z branżą energetyczną, hotelarską, nieruchomościami, telekomunikacją, rozwojem i zarządzaniem infrastrukturą portową, bankowością i usługami finansowymi oraz sektorem przemysłowym. Zauważalny jest silny trend wzrostowy aktywności inwestycyjnej PZEA. W ciągu ostatniego dziesięciolecia, wartość BIZ wypływających wyniosła łącznie 234 mld dolarów.

       

      Większość kapitału zainwestowano w krajach rozwiniętych, które posiadają zaawansowany aparat regulacji inwestycyjnych, stanowiący akcelerator biznesowy oraz zabezpieczający przedsięwzięcia od strony prawnej. W 2015 roku największa wartość BIZ wypłynęła w kierunku Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanady, Korei Południowej, Szwecji oraz kilku krajów arabskich. Warto zaznaczyć jednak plany inwestycyjne PZEA związane z krajami afrykańskimi, które aktywnie wprowadzają usprawnienia regulacyjne. W tym położeniu znalazła się m.in. Ghana, która zdecydowała się na otworzenie nowych stref ekonomicznych, złagodzenie polityki podatkowej i zapoczątkowanie działań mających na celu podniesienie jakości usług finansowych.

       

      PZEA osiągnęły tak wysoki wynik BIZ dzięki transparentnej polityce inwestycyjnej, wsparciu rządowemu oraz wysokiemu standardowi środowiska operacyjnego.

       

      Pomimo, iż BIZ napływające do PZEA były na zdecydowanie niższym poziomie niż BIZ wypływające, PZEA uplasowały się na wysokim, drugim miejscu listy największych beneficjentów BIZ w Azji Zachodniej, zaraz po Turcji (za: 2015 Global Investment Report). Wskazuje się na 15 mld dolarów (15% wzrost w stosunku do roku poprzedniego), które napłynęły  w formie BIZ do PZEA w 2015 roku. Stanowiło to 4,5% PKB kraju.  Głównymi inwestorami były przedsiębiorstwa z Wielkiej Brytanii, Japonii i Hong Kongu. Kluczowe sektory, w które zainwestowano to branża produkcji wody (odsalarnie) i elektryczności oraz sektor naftowy.

       

      Jako czynniki sprzyjające napływowi inwestycji można wymienić brak bezpośredniego podatku obrotowego (z wyjątkiem podatku nałożonego na banki zagraniczne, przedsiębiorstwa sektora naftowego oraz operatorów telekomunikacyjnych), bezpośredniego podatku dochodowego, instrumentów kontroli dewizowej i limitów transferów pieniężnych. Co więcej, należy podkreślić istnienie silnego i dochodowego sektora bankowego, rozwiniętej bazy zagranicznych, wykwalifikowanych specjalistów, łatwy dostęp do ropy naftowej, niskie koszty energii oraz wysoki poziom siły nabywczej w PZEA.

       

      Skumulowaną wartość polskich inwestycji bezpośrednich w Emiratach szacuje się na ok. 478 mln USD. Do powstałych już wcześniej firm produkcyjnych (Arabcan Co., należąca do krakowskiego Canpacku), kosmetycznych (Inglot), urządzeń klimatyzacyjnych (VTS Clima), mebli (MDD), czy budowlanych (Librus) dołączają ciągle nowe. Bardziej spektakularne przedsięwzięcia to spółka deweloperska w Dubaju, założona przez Kulczyk Investment House oraz udział jednego z polskich przedsiębiorców w znajdującej się w budowie fabryce fluoru Gulf Fluor w Abu Zabi. Ponadto, na kontraktach indywidualnych przebywa tam kilkuset polskich specjalistów, głównie inżynierów, architektów oraz personel medyczny. Spojrzenie na listę uczestników handlu polsko-emirackiego wskazuje, że zakładane tu przez polskich przedsiębiorców (m.in. Telefonika Kraków, Koelner, Solaris) spółki o różnym charakterze  -  zarówno w strefach specjalnych, jak i poza nimi  -  generują znaczny eksport z Polski. Procesowi temu sprzyjają wspomniane wyżej dwustronne umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania oraz o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, a może dojść do tego dodatkowy czynnik w postaci umowy o wolnym handlu z krajami Unii Europejskiej, która w dużym stopniu zniesie istniejące jeszcze wzajemne ograniczenia w dostępie do rynków.

       

      Ze strony emirackiej, poza sięgającą jeszcze roku 2007 inicjatywą firmy deweloperskiej Limitless z Dubaju, która wykupiła w Polsce tereny budowlane (Wrocław, Poznań, Mazury), a w roku 2008 zawarła porozumienie z władzami miasta Chrzanowa o budowie wielkiej dzielnicy mieszkaniowej (ale nie rozpoczęła realizacji żadnego projektu), odnotowano zakupienie przez holding przemysłowy Al Masaood z Abu Zabi fabryki łożysk i warsztatów mechanicznych we Wrocławiu. W Gdańsku złożyli wizytę przedstawiciele holdingu Royal Group z Abu Zabi, interesując się  tamtejszymi propozycjami inwestycyjnymi. Inne inwestycje emirackie w Polsce miały przede wszystkim charakter portfelowy. Podobnie jak w latach ubiegłych banki i spółki inwestycyjne nabywały polskie obligacje dokonując jednak transakcji za pośrednictwem swoich europejskich spółek zależnych bądź agentów. Mimo szeroko prowadzonej akcji informacyjno-promocyjnej Polskiego Planu Prywatyzacji na lata 2008-2011 brak było w Polsce nowych emirackich inwestycji bezpośrednich. W maju 2012 roku największy na świecie fundusz majątku państwowego Abu Dhabi Investment Authority brał udział w IPO Jastrzębskiej Spółki Węglowej. Trzeba mieć jednak świadomość, że zdobycie dla Polski inwestorów z PZEA w warunkach światowego kryzysu gospodarczego jest zadaniem bardzo trudnym.

       

      Ważnym czynnikiem, który ma potencjał pozytywnego wpływu na wymianę handlową między PZEA, a Polską jest podpisana w Abu Zabi w dniu 22 kwietnia 2012 roku umowa o współpracy gospodarczej. II posiedzenie ustanowionej na mocy tej umowy Wspólnej Komisji do spraw Współpracy Gospodarczej miało miejsce w dniach 28-30 kwietnia 2015 roku w Abu Zabi i Dubaju podczas rewizyty w PZEA Janusza Piechocińskiego, Wicepremiera, Ministra Gospodarki RP.  Ustanowienie Komisji, regularnie obradującej, pozwala nadzorującym je ministerstwom w Polsce i PZEA na stałą analizę, ocenę rozwoju oraz znajdowanie nowych kierunków współpracy dwustronnej.

       

      4.4. Współpraca samorządów gospodarczych

       

      W dniu 2 stycznia 1989 roku zawarte zostało porozumienie o współpracy między Polską Izbą Handlu Zagranicznego oraz Izba Handlu i Przemysłu emiratu Abu Zabi. W październiku 2009 roku Krajowa Izba Gospodarcza zawarła umowę o współpracy z Federacją Izb Handlu i Przemysłu PZEA. Przejawem realizacji tej umowy są organizowane corocznie przez KIG misje gospodarcze do PZEA, w których uczestniczą przedstawiciele polskiego biznesu  -  głównie małych i średnich przedsiębiorstw. KIG organizował również spotkania polskich przedsiębiorców z przedstawicielami Izb Handlu i Przemysłu emiratów Szarża i Ras Al Khaimah. W lutym 2013 roku przebywała w Polsce misja biznesu emirackiego, w skład której weszli przedstawiciele Federacji Izb Handlu i Przemysłu PZEA oraz Izby Handlu i Przemysłu Dubaju. I posiedzenie Polsko-Emirackiej Wspólnej Komisji Gospodarczej jakie miało miejsce w dniach 6-7 lutego 2013 roku zaowocowało m.in. podpisaniem porozumienia o współpracy Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych z Izbą Przemysłowo-Handlową Dubaju. 

       

      W trakcie pobytów w PZEA delegacje z Polski spotykają się również z przedstawicielami powołanej w Abu Zabi w marcu 2006 roku Polskiej Grupy Biznesu, stowarzyszenia skupiającego środowisko polskich i zagranicznych przedsiębiorców i działaczy gospodarczych, czynnych na polu kontaktów z Polską. Polska Grupa Biznesu jest   dobrowolną, niedochodowa organizacją osób prywatnych i firm nie biorąca udziału w działaniach politycznych, działająca zgodnie z prawem PZEA. Cele PGB to: - wnoszenie wkładu w rozwój współpracy gospodarczej pomiędzy Polską a PZEA; - zapewnianie członkom Grupy forum wymiany bieżących informacji oraz doświadczeń związanych z możliwościami prowadzenia działalności gospodarczej zarówno w Polsce jak i PZEA; - współpraca z Ambasadą RP w Abu Zabi w sprawach związanych z działalnością statutową Grupy;  - zapewnianie członkom Grupy możliwości kontaktów z przedstawicielami administracji państwowej i gospodarczej wysokiego szczebla w Polsce i PZEA; - zapewnianie dostępu do organizacji i towarzystw działających w obszarach zainteresowań członków Grupy, a także wspierających rozwój handlu i inwestycji w Polsce lub PZEA; - organizacja spotkań biznesowych, seminariów, konferencji, imprez sportowych i kulturalnych, jak również pomoc w organizacji i uczestniczenie w targach i wystawach; - współpraca z Ambasadą RP w Abu Zabi w przygotowaniu strategii działania w celu stworzenia jak najlepszych stosunków ekonomicznych pomiędzy Polską i PZEA; -  zapewnianie pomocy dla oficjalnych polskich delegacji wizytujących PZEA.

       

      Członkami PGB są:

       

      - członkowie korporacyjni: polskie przedsiębiorstwo zarejestrowane w Polsce i posiadające bezpośredni lub pośredni, formalnie zarejestrowany oddział w PZEA lub firma założona w PZEA z udziałem polskiego kapitału i zarządzana przez lub z udziałem polskiej kadry. Członek korporacyjny jest reprezentowany przez najwyższego rangą urzędnika zarządzającego przedsiębiorstwem, zamieszkującego i pracującego w PZEA lub przez inną osobę z zarządu przedsiębiorstwa, która zostanie nominowana do reprezentowania przedsiębiorstwa w Grupie i zostanie zatwierdzona przez Zarząd Grupy.

       

      - członkowie indywidualni: - polscy obywatele mieszkający i pracujący w PZEA a także obywatele PZEA reprezentujący polską firmę lub polskie produkty/usługi w PZEA (udziałowiec lub współudziałowiec firmy zarejestrowanej w UAE), oraz osoba nie podlegająca żadnej z powyższych kategorii, mieszkująca i pracująca na kierowniczym stanowisku w PZEA, zatrudniona w polskim przedsiębiorstwie lub firmie zarejestrowanej w PZEA będącej oddziałem polskiego przedsiębiorstwa lub agencja reprezentująca polskie towary/usługi.

       

      Dostęp do rynku


       

      5. Dostęp do rynku

      Pozycja PZEA jako jednego z największych centrów handlowych na Bliskim Wschodzie uwarunkowana jest przede wszystkim stosunkowo liberalną polityką handlową tego kraju, szczególnie w odniesieniu do importu i eksportu. Stawka celna, wg. klauzuli największego uprzywilejowania, oparta jest na Wspólnej Taryfie Celnej RWPZ i wynosi przeciętnie 5,5% (2011 rok, wg. WTO), przy czym cło na większość produktów wynosi 5%. Średnie cło wynosi 4.61%. Cło na alkohol wynosi 100%, zaś na tytoń- 50%. Związane stawki taryfy celnej PZEA (WTO - bound tariff), co do zasady, wynoszą 15%.

       

      Procedury celne są nieskomplikowane i prowadzone za pomocą skomputeryzowanego systemu. Odzwierciedlają one politykę władz mającą na celu wspieranie eksportu, a w szczególności istotny dla Emiratów segment jakim jest re-eksport. Regulacje techniczne dotyczące przywozu towarów, mające źródło w standardach międzynarodowych, są sprawnie implementowane przy wprowadzaniu towarów na rynek PZEA.

       

      Regulacje prawne dotyczące pośrednictwa („agency law”), wobec faktu, iż w PZEA nie ma przepisów dotyczących ochrony konkurencji, powodują segmentację rynku wewnętrznego i zawyżają ceny produktów ekskluzywnych marek. Tworzą również barierę ograniczającą postęp integracji handlowej w ramach RWPZ. Rząd Emiratów podjął w 2010 roku prace nad przepisami zmieniającymi istniejące regulacje. Ich celem jest zabezpieczenie uczciwego traktowania stron oraz wspieranie rozwoju konkurencji w PZEA.

       

      Cechą charakterystyczną polityki eksportowej PZEA jest silne oparcie wymiany zagranicznej na strefach wolnego handlu („free zones”), z których pochodzi blisko 80% eksportu towarów innych niż węglowodory. Strefy wolnego handlu podlegają, co do zasady, wyłączeniu spod regulacji prawnych obowiązujących na terytorium celnym PZEA (licencjonowanie, umowy agencyjne, „emiratyzacja[2]”, własność państwowa) i rządzą się własnymi, wewnętrznymi  prawami.

       

      Zamówienia publiczne udzielane przez rząd federalny przeprowadzane są z zachowaniem zasad konkurencji. Procedura realizowana jest elektronicznie (wykorzystanie, po spełnieniu pewnych kryteriów i uprzednim zarejestrowaniu, zapewniająca transparentność systemu „e-procurement’’). Natomiast zamówienia udzielane przez inne ciała publiczne, włączając w to przedsiębiorstwa państwowe i władze miejskie, jawią się niekiedy jako mało przejrzyste, z regulacjami zmieniającymi się przy każdym kolejnym przetargu. Realizacja zamówienia odbywa się przede wszystkim w oparciu o firmy zagraniczne, ze względu na brak, w większości przypadków, podmiotów miejscowych mogących wykonać je zgodnie z oczekiwanymi standardami.  

       

      5.1. Dostęp do rynku dla polskich towarów i usług

      Polski eksport nie natrafia na szczególne przeszkody administracyjne w dotarciu do rynku Emiratów, a w każdym razie obiektywne warunki konkurencji ma pod tym względem takie same jak eksport z innych krajów (poza członkami arabskiego ugrupowania GAFTA, którzy są tu nieco uprzywilejowani). Ujednolicona stawka celna w imporcie wynosi 5% ad valorem, przy czym wiele pozycji, obejmujących niektóre podstawowe artykuły żywnościowe, leki i sprzęt komputerowy, jest wolnych od obciążeń celnych. Wolny od cła jest również import do specjalnych stref ekonomicznych. Barierą pozataryfową dla dostaw wyrobów mięsnych jest warunek przedłożenia certyfikatu uboju „halal[3]". Istotną przeszkodą w imporcie jest obowiązkowe pośrednictwo miejscowych agentów lub monopolistów-importerów. Wprowadzane stopniowo nowe przepisy likwidują istniejące dotychczas monopole oraz liberalizują zasady współpracy z miejscowymi agentami i można mieć nadzieję, że w perspektywie doprowadzą one do likwidacji obowiązku posiadania emirackich pośredników w imporcie. Na import bezpośredni wpływają m.in. (wg. terminologii WTO: „MEASURES DIRECTLY AFFECTING IMPORTS’) następujące czynniki:

       

      • Wymóg rejestracji i wyłączne prawo dystrybucji

      Warunkiem wstępnym importowania do PZEA jest wymóg posiadania odpowiedniej licencji. W przypadku działalności handlowej jest to licencja handlowa. Uprawnienie to wydawane jest przez właściwe władze emiratu, w którym prowadzona ma być dana działalność (znajdować się będzie siedziba, zakład przedsiębiorcy). Regulacje dotyczące rejestracji różnią się w zależności od danego emiratu. Licencja handlowa ważna jest wyłącznie w emiracie w którym została wystawiona, wyszczególnia ona produkty będące przedmiotem importu oraz charakter działalności podmiotu licencjonowanego (import, firma budowlana, itp.). Lokalny agent („clearing agent”), który musi mieć obywatelstwo kraju RWPZ, może dokonywać odprawy towarów wyłącznie wyszczególnionych w licencji. Zgodnie z „Prawem spółek handlowych” licencja może być otrzymana wyłącznie przez emirackie spółki kapitałowe z większościowym udziałem lokalnym oraz przez oddziały firm zagranicznych (będące 100% własnością firmy zagranicznej zakładającej oddział). Większość importu podlega jednakże zasadom określonym w „Prawie agencji handlowych”), na podstawie którego licencja handlowa może być przyznana wyłącznie agentom handlowym. Doświadczenie pokazuje, iż dystrybucja importowanych produktów z wyłączeniem pośrednika jest wyjątkowo utrudniona.  

       

      • Procedury celne

      Każdy z emiratów posiada własne władze celne, natomiast procedura celna obowiązująca we wszystkich 7 emiratach oraz wymogi dotyczące dokumentów są identyczne. Na czele administracji celnej stoi Federalny Urząd Celny (FCA) powołany w 2003 roku.

       

      Posiadacze licencji handlowych otrzymują indywidualny kod importowy, który wykorzystywany jest przez agentów handlowych przy wprowadzaniu i odprawie towarów objętych daną licencją na obszar celny PZEA. Podczas odprawy wymagane są: formularz zlecenia dostawy pochodzący od agenta spedycyjnego, oryginalna faktura, dokument określający zawartość przesyłki (packaging list) oraz list przewozowy. Władze celne emiratu, do którego nastąpił import towaru pobierają i zatrzymują należne cło, które nie jest transferowane do FCA. W przypadku dokonywania importu towarów objętych cłem i/lub innymi obciążeniami podatkowymi konieczne jest złożenie stosownego depozytu lub przedstawienie gwarancji bankowej.

       

      • Reguły pochodzenia towarów

      PZEA stosują preferencyjne oraz nie-preferencyjne reguły pochodzenia towarów. Jako wynik zobowiązań w ramach unii celnej RWPZ PZEA stosują analogiczne zasady dotyczące traktowania produktów objętych nie-preferencyjnymi regułami pochodzenia jak inne kraje bloku. Zgodnie z przyjętą wykładnią dotyczącą ROO nie-preferencyjne reguły pochodzenia towarów stosuje się do produktów pochodzących z wybranych krajów lub które w tych krajach zostały przetworzone w ten sposób, że wartość produktu wzrosła o 40%. Certyfikaty pochodzenia towarów muszą być wystawione przez oryginalnego eksportera towaru i potwierdzone przez uznany urząd w kraju eksportującym oraz ambasadę PZEA.

       

      • Zakaz importu, licencjonowanie i kontrola

      Wspólny Kodeks Celny RWPZ wyróżnia absolutny zakaz importu od ograniczonego importu. Każde z państw RWPZ tworzy własną listę zakazanych lub ograniczanych produktów, jednakże członkowie bloku starają się stworzyć wspólną listę obowiązującą powszechnie. Towary, które są zakazane w jednym z państw a dopuszczone w innym nie mogą być transportowane tranzytem przez terytorium państwa zakazującego. W PZEA całkowity zakaz motywowany jest różnymi względami, w tym regulacjami międzynarodowymi, ochroną środowiska, zdrowia i bezpieczeństwa, religią i względami obyczajowości. Zakaz obejmuje m.in. wszystkie narkotyki, używane opony, odpady przemysłowe, podrobioną lub kopiowaną walutę, azbest, sokoły „habara”, kość słoniową, rogi nosorożców, żywe wielbłądy, wszelkie publikacje niezgodne z zasadami religijnymi lub nieobyczajne. Import z Izraela jest objęty całkowitym zakazem.    

       

      5.2. Dostęp do rynku pracy

      Przepisy regulujące zatrudnianie cudzoziemców mają charakter ogólnie obowiązujący i nie dyskryminują obywateli polskich. 91% siły roboczej PZEA stanowią obcokrajowcy. Warunkiem zatrudnienia w PZEA jest uzyskanie wizy do pracy, której sponsorem jest przyszły pracodawca lub zleceniodawca w przypadku dzieła (prac) do wykonania. Pracodawcą lub zleceniodawcą może być tylko obywatel PZEA lub firma zarejestrowana zgodnie z miejscowymi przepisami. Wiza rezydencka, którą zapewnia pracodawca, może być ważna najwyżej 2 lata. Przepis ten obowiązuje od niedawna - wcześniej prawo zezwalało na 3-letnie wizy rezydenckie. Świadczenie usług wymaga obowiązkowego większościowego współudziału obywatela PZEA w tej działalności oraz wykupienia odpowiedniej licencji, odnawialnej co rok.

       

      5.3. Nabywanie i wynajem nieruchomości

      Nabywanie nieruchomości przez cudzoziemców regulowane jest przez prawo poszczególnych emiratów i dlatego odnośne przepisy  są często odmienne. Z reguły jest to możliwe w wyznaczonych dzielnicach czy osiedlach. Nabycie nieruchomości niekoniecznie musi automatycznie zapewnić uzyskanie długoterminowej wizy pobytowej. Często istnieją w tym względzie ograniczenia, choć stopniowo restrykcje te są znoszone, gdyż ograniczają popyt na nieruchomości, co w aktualnej sytuacji koniunkturalnej nie jest zjawiskiem korzystnym. Dubaj jest jedynym emiratem, który zezwala na nabywanie nieruchomości przez cudzoziemców na własność, jednakże nie we wszystkich inwestycjach. W marcu 2006 roku uchwalono „Prawo Własności Nieruchomości w Dubaju” („Dubai Property Law”), według tej regulacji nieruchomości mogą nabywać także obcokrajowcy z tym, że na wyznaczonych przez władze emiratu inwestycjach. Podobna sytuacja ma miejsce w emiracie Abu Zabi, gdzie obcokrajowcy mogą nabywać nieruchomości jedynie na wyznaczonych obszarach, poza wyspa Abu Zabi.

       

      W odniesieniu do wynajmu nieruchomości nie ma ograniczeń. Mogą one jedynie wystąpić w przypadku prób masowego zakwaterowania pracowników (np. w związku z realizacją dużego kontraktu budowlanego) w typowych budynkach mieszkalnych, a nie w specjalnie do tego przeznaczonych kampusach, czy hotelach robotniczych. Z reguły czynsz za wynajem płaci się za rok z góry. Koszt wynajęcia/kupna mieszkania/domu w PZEA stanowi zasadniczy element każdego budżetu.  Z naszych obserwacji wynika, iż Dubaj jest bardzo podatny na mechanizmy rynkowe, w związku z tym ceny nieruchomości są w tym emiracie bardziej elastyczne. Od czasu wyjścia z kryzysu nieruchomości (lata: 2009-2012) ceny mieszkań w Dubaju rosły. W roku 2014 ceny wzrosły o 18,6%, a ceny domów - o 8,4%. W roku 2015 ceny sprzedaży mieszkań spadły o 11%, w porównaniu do poprzedniego roku, a ceny domów o 7 %.[4] Na początku roku 2016 odnotowano przewidywany trend spadkowy w związku z mniejszym popytem jako echo niższych cen ropy naftowej. Abu Zabi z kolei jest bardzo odporne na mechanizm rynku, tak więc pomimo przewagi popytu nad podażą, zdarza się, iż są problemy z wynajęciem danego mieszkania na długi czas. Ceny nieruchomości w Abu Zabi spadały dłużej niż w Dubaju. Dopiero od roku 2013 zaczęły wzrastać. W 2014 roku było to 7,5% dla mieszkań i 6,1% dla domów. W roku 2015 ceny mieszkań i domów w stolicy utrzymały się stosunkowo na tym samym poziomie. Na początku roku 2016 odnotowano znaczne spowolnienie tempa wzrostu podaży w związku z wejściem nowych przepisów dotyczących rynku nieruchomości w emiracie Abu Zabi. Podsumowując, koszt nieruchomości w Abu Zabi jest zdecydowanie wyższy niż w Dubaju.

       

      5.4. System zamówień publicznych

      PZEA nie podpisały (nie są również obserwatorem) porozumienia w ramach WTO dotyczącego zamówień publicznych (Plurilateral Agreement on Government Procurment). Zamówienia publiczne na szczeblu federalnym reguluje Ministerialna decyzja nr 20 z 2000 roku o administrowaniu systemem kontraktów. Regulacji tej nie podlegają zamówienia  publiczne dokonywane przez Ministerstwo Obrony oraz zamówienia związane z bezpieczeństwem państwa. Wyłączenie spod jego obowiązywania może nastąpić także na podstawie rezolucji podjętej lub prawa (systemowo) wydanego przez Radę Ministrów.

       

      PZEA udzielają 10% preferencji cenowej dla lokalnych firm w zakresie zamówień publicznych. Władze wymagają od firm zarejestrowania się w rządowym systemie, zanim będą mogły one barć udział w procedurach udzielania zamówień publicznych. Do rejestracji kwalifikują się wyłącznie firmy z co najmniej 51% udziałem emirackim. Wymóg ten nie dotyczy dużych projektów lub zamówień w dziedzinie obronności, gdy nie występują lokalne firmy zdolne dostarczyć towar lub wykonać usługi.

       

      W PZEA istnieje również obowiązek offsetu w przypadku zamówień obronnych, o wartości przekraczającej sumę 10 mln USD. W takim przypadku konieczne jest zawiązanie ekonomicznie opłacalnego joint-venture z lokalnymi partnerami biznesowymi, który jest zobowiązany w określonym terminie przynosić zyski równoważne 60% wartości kontraktu (zwykle 7 lat). Do tej pory powołano ponad 40 takich wspólnych projektów. Dwa z największych przedsięwzięć offsetowych to międzynarodowy projekt gazociągu Dolphin i Oasis - międzynarodowa firma leasingowa (stworzona przez brytyjski Aerospace). Pojawiają się również nieoficjalne doniesienia wskazujące, że wykonawcy mogą spełnić ich zobowiązania offsetowe przez dokonanie zryczałtowanej, bezpośredniej płatności na rzecz UAE Offset Group.

       

      Ministerstwo Finansów PZEA przeprowadziło w ostatnich latach całkowita transformację systemu udzielania zamówień publicznych poprzez stworzenie wspomnianego systemu e-procurment działającego w formie aplikacji elektronicznej, której celem jest wprowadzenie nowego standardu przejrzystości procedur. Wprowadzony mechanizm cieszy się uznaniem  dostawców, gdyż eliminuje konieczność osobistego dokonywania wielu czasochłonnych i uciążliwych czynności (takich jak rejestracja w ministerstwie, składanie oferty, poszukiwanie wyników przeprowadzonych zamówień). Według władz system sprawdza się zarówno w odniesieniu do firm posiadających siedzibę w PZEA, jaki i oferentów zagranicznych. Szczegółowych informacji nt. systemu oraz szczegółowe wymagania dotyczące procedur zamówień publicznych opublikowane są na oficjalnych stronach rządowych:

      http://www.mof.gov.ae/En/services/Pages/E-Procurment.aspx

      http://egov.uae.ae/mofsite/arabic/default.asp (tylko wersja arabska, wymóg rejestracji). Informacje nt. przetargów publikowane są na stronach zamawiających podmiotów oraz w prasie.  

       

      Reasumując, zamówienia publiczne zlecane są z reguły w drodze przetargów. W przetargach firma zagraniczna nie może występować samodzielnie, lecz musi być reprezentowana przez swego oficjalnego emirackiego agenta lub też może uczestniczyć jako poddostawca/podwykonawca firmy emirackiej.

       


       

       


      [1] Obroty handlowe między obu krajami doszły do poziomu ponad 0,9 mld USD w roku 2015 (co stanowi spadek w porównaniu z rokiem 2014 kiedy obroty handlowe osiągnęły poziom 1,3 mld USD). Powyższe było wynikiem spadku eksportu z Polski z poziomu 1.127.810.063,- USD w 2014 roku do poziomu 778 125 747,- USD w 2015 roku przy zauważalnym lekkim zahamowaniu importu z PZEA równym 126 720 830,- USD w porównaniu do roku 2014 równym 162. 264 300,- USD. 

      [2] Emiratyzacja - zainicjowana w 1998 roku polityka rządowa wprowadzona przez Narodowy Urząd ds. Rozwoju Kadr i Zatrudnienia - Tanmia) określająca kwoty obywateli PZEA, którzy mają być zatrudnieni w lokalnych firmach sektora prywatnego (2%-5% zatrudnionych w danym roku). Docelowo poziom ten ma wynosić do 15%. 

      [3] We wrześniu 2011 roku Muzułmański Związek Religijny RP został wpisany do prowadzonego w PZEA rejestru organizacji uprawnionych do dokonywania certyfikacji halal.

      [4] Na podst. raportu Bank Audi sal – Group Research Department - UAE Economic Report, 7 stycznia 2016 rok

       

      Przydatne linki i kontakty


       

      6. Przydatne kontakty i linki

       

      6.1. Administracja gospodarcza

      http://www.uaeinteract.com/government/links.asp (linki do stron www organów rządowych)

      http://www.government.ae/                                    (oficjalny portal rządowy)

      http://www.economy.gov.ae/                                 (Ministerstwo Gospodarki)

      http://www.fedfin.gov.ae/                                      (Ministerstwo Finansów)

       

      6.2. Samorządy gospodarcze

      http://www.abudhabichamber.ae                (Abu Dhabi Chamber of Commerce and Industry)

      http://www.dubaichamber.ae/                     (Dubai Chamber of Commerce and Industry)

      http://www.sharjah.gov.ae/                         (Sharjah Chamber of Commerce and Industry)

      http://www.rakchamber.ae/                         (Ras al Khaimah Chamber of Commerce and Industry)

      http://www.fujcci.ae/                                  (Fujairah Chamber of Commerce and Industry)

      http:// www.ajmanchamber.ae                    (Ajman Chamber of Commerce and Industry)

       

      6.3. Prasa

      http://www.business24-7.ae/                      (Emirates Business 24/7)

      http://www.gulfnews.com/                         (Gulf News)

      http://www.khaleejtimes.com/                    (Khaleej Times)

      http://www.thenational.ae/                         (The National)

       

      6.4. Wydział Promocji Handlu i Inwestycji (WPHI) Ambasady RP w Abu Zabi

      P.O. Box 2334, Abu Dhabi, United Arab Emirates,

      fax: +971 2 4462967 tel. +971 2 418 7542 (49)

      e-mail: abudhabi@trade.gov.pl

      https://uae.trade.gov.pl

       

      6.5. Polska Grupa Biznesu w PZEA w Zjednoczonych Emiratach

      P.O. Box 2334, Abu Dhabi, United Arab Emirates,

      fax: +971 2 4462967 tel. mob.: +971 50 6418708

      e-mail: admin@pbguae.com

      http://www.polishbusinessgroupuae.com 

      http://www.pbguae.com/

       

       

      aktualizacja: 19 kwietnia 2016 roku.

      15 lipca 2013 (ostatnia aktualizacja: 10 maja 2016)

      Drukuj Drukuj Podziel się treścią: